Η απουσία του Ιλχάμ Αλίγιεφ από τις εκδηλώσεις για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο στη Μόσχα αποτέλεσε ήδη μια ηχηρή αποδοκιμασία προς τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Ωστόσο, ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, προκαλώντας περαιτέρω ένταση στις διμερείς σχέσεις, ζητώντας ανοιχτά από τη Ρωσία να αναλάβει την ευθύνη για την αεροπορική τραγωδία της πτήσης 8243.
Η πτήση των Azerbaijan Airlines κατέπεσε ανήμερα των Χριστουγέννων του 2024, κοντά στο Γκρόζνι της Τσετσενίας, έπειτα από πλήγμα που, σύμφωνα με το Μπακού, προήλθε από ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα τύπου Pantsir-S1. Το δυστύχημα κόστισε τη ζωή σε 38 από τους 67 επιβαίνοντες. Η επίθεση αποδίδεται σε λάθος αναγνώριση στόχου, εν μέσω επίθεσης ουκρανικών drone στην περιοχή.
Παρά την πίεση, το Κρεμλίνο δεν έχει ζητήσει συγγνώμη, γεγονός που οδήγησε τον Αλίγιεφ να επαναλάβει την απαίτησή του για δημόσια ανάληψη ευθύνης, παραδειγματική τιμωρία των υπευθύνων και αποζημίωση προς τις οικογένειες των θυμάτων και την αεροπορική εταιρεία.
Ωστόσο, η ένταση δεν περιορίζεται στο τραγικό δυστύχημα. Οι σχέσεις Μπακού – Μόσχας επιδεινώνονται και λόγω συλλήψεων Αζέρων πολιτών στη Ρωσία, περιορισμού ρωσικών πολιτιστικών δραστηριοτήτων στο Αζερμπαϊτζάν, καθώς και μιας ευρύτερης δυσφορίας από πλευράς Αλίγιεφ για τον ρόλο της Ρωσίας στον Νότιο Καύκασο.
Σχέσεις στο χαμηλότερο επίπεδο από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ
Περιφερειακοί αναλυτές κάνουν λόγο για τη χαμηλότερη διπλωματική θερμοκρασία μεταξύ των δύο χωρών από την εποχή της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Αλί Καρίμλι, ηγέτης της αντιπολίτευσης στο Αζερμπαϊτζάν, αναφέρει ότι ο Αλίγιεφ απομακρύνθηκε από τη Μόσχα μετά την πτώση του Άσαντ στη Συρία – ενός στενού συμμάχου του Πούτιν – που εξέλαβε ως σημάδι αποδυνάμωσης της Ρωσικής επιρροής.
«Ο Αλίγιεφ άρχισε να συνειδητοποιεί πως η Ρωσία δεν είναι τόσο ισχυρή όσο πίστευε», δήλωσε στο Newsweek. Παρότι το Αζερμπαϊτζάν παραμένει αυταρχικό καθεστώς, χωρίς ανεξάρτητα ΜΜΕ και λειτουργική κοινωνία των πολιτών, ο Αλίγιεφ προβάλλει μια εικόνα περιφερειακής ανεξαρτησίας, χωρίς όμως να ανοίγεται στη Δύση.
Ναγκόρνο-Καραμπάχ και ρωσική υποχώρηση
Η απόσυρση των ρωσικών ειρηνευτικών δυνάμεων από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ το 2024 και η απουσία ρωσικής παρέμβασης κατά την ανακατάληψη της περιοχής από τις αζερικές δυνάμεις το φθινόπωρο του 2023 αποτέλεσαν σημείο καμπής. Ο Αλίγιεφ έστειλε σαφές μήνυμα ότι το Μπακού είναι πλέον κυρίαρχος παίκτης στον Καύκασο.
Ο Στέφαν Μάιστερ, επικεφαλής του Κέντρου Ανατολικής Ευρώπης και Ρωσίας του Γερμανικού Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων, επισημαίνει: «Ο Αλίγιεφ θεωρεί ότι η Ρωσία δεν μπορεί πλέον να υπαγορεύει όρους. Το Αζερμπαϊτζάν δεν είναι διατεθειμένο να συμβιβαστεί με τη Μόσχα».
Οι συλλήψεις στη Ρωσία και η αντίδραση του Μπακού
Η ένταση κορυφώθηκε τον Ιούνιο του 2025, όταν δεκάδες Αζέροι πολίτες – με ρωσική υπηκοότητα – συνελήφθησαν στο Αικατερινούπολη για ανεξιχνίαστες υποθέσεις δολοφονιών. Σύμφωνα με τις αρχές του Αζερμπαϊτζάν, οι κρατούμενοι βασανίστηκαν, ενώ δύο αδέλφια – βασικοί ύποπτοι – πέθαναν υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες.
Ως απάντηση, ακυρώθηκαν ρωσικά πολιτιστικά δρώμενα, ενώ το γραφείο του ρωσικού πρακτορείου Sputnik στο Μπακού δέχθηκε έφοδο από τις αρχές.
«Η Ρωσία δεν περίμενε τόσο σκληρή αντίδραση από το Αζερμπαϊτζάν», δήλωσε η Κονουλ ντε Μουρ του International Crisis Group.
Η ισορροπία τρόμου Αλίγιεφ – Πούτιν
Παρά τις εντάσεις, η Ρωσία παραμένει στρατηγικός εταίρος για τον Αλίγιεφ, ενώ το αντίστροφο ισχύει και για τον Πούτιν. Η εξάρτηση στο πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, οι στενοί εμπορικοί δεσμοί και η παρουσία ρωσόφωνου πληθυσμού στο Αζερμπαϊτζάν (πάνω από 300.000 πολίτες ζουν στη Ρωσία) διατηρούν μια εύθραυστη ισορροπία.
«Ο Πούτιν δεν μπορεί να ρισκάρει να σπάσει τις σχέσεις με τον Αλίγιεφ – θα έχανε τον τελευταίο του σύμμαχο στον Νότιο Καύκασο», επισημαίνει ο Καρίμλι.
Επιπλέον, οποιαδήποτε ρήξη με το Μπακού θα μπορούσε να προκαλέσει εντάσεις και στις σχέσεις Μόσχας – Άγκυρας, κάτι που το Κρεμλίνο θέλει πάση θυσία να αποφύγει.
Η Δύση ως εναλλακτική – αλλά όχι προτεραιότητα
Αν και ο Αλίγιεφ εμφανίζεται πρόθυμος να πλασαριστεί ως στρατηγικός εταίρος της Δύσης – ιδίως στον ενεργειακό τομέα – η πλήρης απομάκρυνση από τη Ρωσία παραμένει απίθανη, καθώς προϋποθέτει δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις, κάτι που ο ίδιος επιθυμεί να αποφύγει.
Η εξασθένιση της ρωσικής επιρροής στον Νότιο Καύκασο είναι πλέον δεδομένη, όμως το γεωπολιτικό παιχνίδι δεν έχει ολοκληρωθεί.
Όπως σημειώνει η ντε Μουρ:
«Η Ρωσία δεν μπορεί πια να αντιμετωπίζει τον Νότιο Καύκασο ως “εγγύς εξωτερικό”. Το περιφερειακό σκηνικό έχει αλλάξει ριζικά».
