Ο τρίτος γύρος πυρηνικών διαπραγματεύσεων μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν ολοκληρώθηκε την Πέμπτη στη Γενεύη, χωρίς όμως να μπορεί να προσδιορίσει κανείς επαρκώς την πρόοδο, σύμφωνα με αξιωματούχους και από τις δύο πλευρές.
Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, δήλωσε ότι οι συνομιλίες οδήγησαν σε συγκλίσεις σε ορισμένα ζητήματα, ενώ άφησαν ανοιχτά σημαντικά κενά, προετοιμάζοντας το έδαφος για τέταρτο γύρο την επόμενη εβδομάδα. Ανώτερος Αμερικανός αξιωματούχος χαρακτήρισε τις συζητήσεις «θετικές», χωρίς να παραθέσει συγκεκριμένες λεπτομέρειες για ενδεχόμενη ουσιαστική πρόοδο.
Η διπλωματική διαδικασία εξελίσσεται σε καθοριστική χρονική συγκυρία. Στο εσωτερικό της διοίκησης του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, η συνάντηση της Γενεύης αντιμετωπίζεται ως ίσως η τελευταία ευκαιρία για διπλωματική διευθέτηση πριν από απόφαση για στρατιωτική κλιμάκωση. Τα διακυβεύματα υπερβαίνουν τις διμερείς σχέσεις, αγγίζοντας τη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής, τις διεθνείς αγορές ενέργειας και το καθεστώς μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων.
Παρά τη ρητορική περί σοβαρότητας και δημιουργικών ιδεών, οι διαφωνίες παρέμειναν εμφανείς. Η απογοήτευση της αμερικανικής πλευράς κατά την πρωινή συνεδρίαση ήρθε σε αντίθεση με τις τοποθετήσεις του διαμεσολαβητή που έκαναν λόγο για πρόοδο. Οι επόμενες ημέρες διαβουλεύσεων σε Ουάσινγκτον και Τεχεράνη, καθώς και οι τεχνικές συναντήσεις στη Βιέννη, θα κρίνουν αν η διαδικασία μπορεί να μετατραπεί σε συγκεκριμένο πλαίσιο συμφωνίας ή αν θα προσκρούσει σε αδιέξοδο.
Διπλή μορφή διαπραγμάτευσης στη Γενεύη
Οι συνομιλίες της Πέμπτης διήρκεσαν αρκετές ώρες και πραγματοποιήθηκαν σε δύο μορφές: έμμεσα, με τον υπουργό Εξωτερικών του Ομάν, Μπαντρ Αλμπουσαΐντι, να μεταφέρει μηνύματα μεταξύ των πλευρών, και άμεσα, με απευθείας επαφές μεταξύ των Αμερικανών απεσταλμένων Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ και του Αμπάς Αραγτσί.
Κατά την πρωινή συνεδρίαση, η ιρανική πλευρά παρουσίασε το αναμενόμενο σχέδιο πρότασης για νέα πυρηνική συμφωνία. Στις συζητήσεις συμμετείχαν τόσο ο Αλμπουσαΐντι όσο και ο γενικός διευθυντής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας, Ραφαέλ Γκρόσι, γεγονός που υπογραμμίζει τον ρόλο της τεχνικής επαλήθευσης σε οποιαδήποτε συμφωνία. Οι επόμενες συνομιλίες αναμένεται να πραγματοποιηθούν στα κεντρικά γραφεία της Υπηρεσίας στη Βιέννη.
Μετά από διακοπή —κατά την οποία οι Γουίτκοφ και Κούσνερ συναντήθηκαν με Ουκρανούς αξιωματούχους— οι διαπραγματεύσεις επανεκκίνησαν το απόγευμα. Παραμένει ασαφές αν η στάση των δύο πλευρών μεταβλήθηκε ουσιαστικά στη δεύτερη φάση.
Τα σημεία τριβής: εμπλουτισμός, αποθέματα, διάρκεια
Στον πυρήνα των συνομιλιών βρίσκονται κρίσιμα ζητήματα στρατηγικής σημασίας.
Ιρανός αξιωματούχος δήλωσε στο Al Jazeera ότι η Τεχεράνη απέρριψε την ιδέα της μόνιμης εγκατάλειψης του εμπλουτισμού ουρανίου, της αποξήλωσης πυρηνικών εγκαταστάσεων και της μεταφοράς των αποθεμάτων ουρανίου εκτός χώρας. Οι απαιτήσεις αυτές εντάσσονται σε διαχρονικές θέσεις της Ουάσινγκτον που αποσκοπούν στον αποκλεισμό κάθε πιθανού δρόμου προς την απόκτηση πυρηνικού όπλου.
Σύμφωνα με την ίδια πηγή, η ιρανική πρόταση προβλέπει τη μείωση των αποθεμάτων ουρανίου σε χαμηλό επίπεδο εμπλουτισμού υπό την εποπτεία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας. Ο αξιωματούχος χαρακτήρισε την πρόταση «πολιτικά σοβαρή» και «τεχνικά δημιουργική», υποστηρίζοντας ότι περιλαμβάνει όλα τα αναγκαία στοιχεία για άμεση συμφωνία.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες προσήλθαν στις διαπραγματεύσεις με βασικό αίτημα η νέα συμφωνία να έχει αόριστη χρονική διάρκεια. Ζήτησαν επίσης την εγκατάλειψη του ιρανικού αποθέματος περίπου 10.000 κιλών εμπλουτισμένου ουρανίου. Η αμερικανική πλευρά εμφανίζεται διατεθειμένη να εξετάσει περιορισμένη ευελιξία ως προς το δικαίωμα εμπλουτισμού, υπό την προϋπόθεση ότι η Τεχεράνη θα αποδείξει με αξιόπιστο τρόπο ότι δεν υπάρχει καμία διαδρομή προς την κατασκευή πυρηνικού όπλου.
Στο τραπέζι τέθηκε και το ζήτημα της άρσης κυρώσεων. Ο Αραγτσί δήλωσε ότι το Ιράν παρουσίασε τις προσδοκίες του σχετικά με το εύρος και τη χρονική ακολουθία των μέτρων οικονομικής ελάφρυνσης.
Αντικρουόμενες εκτιμήσεις για την πρόοδο
Οι δημόσιες τοποθετήσεις μετά την πρωινή συνεδρίαση αποτύπωσαν διαφορετικές αξιολογήσεις.
Πηγή με γνώση των διαβουλεύσεων ανέφερε ότι η αμερικανική αντιπροσωπεία εξέφρασε απογοήτευση για τις ιρανικές θέσεις. Αντιθέτως, ο Αλμπουσαΐντι μίλησε για «σημαντική πρόοδο» και για ανταλλαγή «δημιουργικών και θετικών ιδεών». Ο Αραγτσί υπογράμμισε ότι και οι δύο πλευρές επέδειξαν «σαφή σοβαρότητα» ως προς την επίτευξη συμφωνίας.
Η αξιολόγηση που θα μεταφέρουν οι Αμερικανοί απεσταλμένοι στον πρόεδρο Τραμπ αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Εφόσον εκτιμήσουν ότι δεν σημειώθηκε ουσιαστική πρόοδος, η πιθανότητα στρατιωτικής κλιμάκωσης θα αυξηθεί.
Πολιτικά μηνύματα και στρατηγική πλαισίωση
Στην ομιλία του για την Κατάσταση του Έθνους, ο πρόεδρος Τραμπ κάλεσε το Ιράν να δηλώσει ξεκάθαρα ότι δεν επιδιώκει την απόκτηση πυρηνικού όπλου. Η Τεχεράνη επαναλαμβάνει διαχρονικά ότι το πυρηνικό της πρόγραμμα έχει ειρηνικό και αμυντικό χαρακτήρα.
Ο Αλί Σαμχανί, ανώτερος σύμβουλος του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, έγραψε στην πλατφόρμα X κατά τη διάρκεια των συνομιλιών ότι εφόσον το βασικό ζήτημα για τις Ηνωμένες Πολιτείες αφορά την απόκτηση πυρηνικού όπλου, αυτό συνάδει με τη θρησκευτική απόφαση του Χαμενεΐ που απαγορεύει τέτοια όπλα και με το αμυντικό δόγμα του Ιράν. Υποστήριξε ότι υπό αυτές τις συνθήκες μια άμεση συμφωνία βρίσκεται εντός εμβέλειας και τόνισε ότι ο Αραγτσί διαθέτει την απαιτούμενη στήριξη και εξουσιοδότηση για να την ολοκληρώσει.
Τα επόμενα βήματα
Ο Αραγτσί και ο Αλμπουσαΐντι επιβεβαίωσαν ότι θα ακολουθήσουν εσωτερικές διαβουλεύσεις σε Ουάσινγκτον και Τεχεράνη. Την επόμενη εβδομάδα προγραμματίζονται τεχνικές συζητήσεις μεταξύ πυρηνικών εμπειρογνωμόνων στη Βιέννη, καθώς και τέταρτος γύρος πολιτικών διαπραγματεύσεων.
Η μετάβαση από το πολιτικό επίπεδο στο τεχνικό θα δοκιμάσει τη βιωσιμότητα του πλαισίου που παρουσιάστηκε στη Γενεύη. Στο επίκεντρο θα βρεθούν η κλίμακα και το χρονοδιάγραμμα μείωσης των αποθεμάτων ουρανίου, οι μηχανισμοί επιθεώρησης, η ακολουθία άρσης κυρώσεων και η νομική διάρκεια της συμφωνίας.
Οι συνομιλίες της Γενεύης διατήρησαν ανοιχτό τον δίαυλο επικοινωνίας και απέτρεψαν ρήξη. Τα θεμελιώδη ζητήματα παραμένουν ανοιχτά. Ο επόμενος γύρος θα κρίνει αν η διαδικασία θα καταλήξει σε δομημένη συμφωνία υπό διεθνή εποπτεία ή αν θα οδηγηθεί σε νέα φάση έντασης.
