Να πολώσει στο εσωτερικό, να αποπροσανατολίσει και να εντείνει τη δυναμική της αποπαγκοσμιοποίησης διεθνώς επιχείρησε ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόανλντ Τραμπ με την ετήσια ομιλία του State of the Union, η οποία διεξήχθη εν μέσω διαπραγματεύσεων με το Ιράν, αναθέρμανσης του γεωοικονομικού μετώπου και εν όψει των ενδιάμμεσων εκλογών στις ΗΠΑ.
Η τελευταία ομιλία του προέδρου Ντόναλντ Τραμπ αποτέλεσε στοχευμένη πολιτική κίνηση σε μια περίοδο ευαλωτότητας στο εσωτερικό, κλιμάκωσης στο γεωπολιτικό πεδίο και θεσμικής πίεσης από τη Δικαιοσύνη. Σε εκλογική χρονιά, με τις ενδιάμεσες εκλογές λιγότερο από εννέα μήνες μακριά και με την αποδοχή του στο οικονομικό πεδίο να δοκιμάζεται, η σχεδόν δίωρη ομιλία είχε στοιχεία προεκλογικού σόου με υψηλού ρίσκου μηνύματα εξωτερικής πολιτικής. Στον πυρήνα της επιδίωξε να επαναφέρει τον έλεγχο της αφήγησης: ισχύς στο εξωτερικό, ευημερία στο εσωτερικό, μετωπική στάση απέναντι σε θεσμικούς περιορισμούς.
Τρεις δομικές παράμετροι όρισαν το πλαίσιο:
Πρώτον, η μεγάλη αμερικανική στρατιωτική συγκέντρωση στη Μέση Ανατολή και οι κρίσιμες συνομιλίες με το Ιράν που ήταν προγραμματισμένες εντός 48 ωρών από την ομιλία.
Δεύτερον, η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου που μπλόκαρε το καθεστώς «έκτακτων» δασμών, αναγκάζοντας τον Τραμπ να αναζητήσει διαφορετική νομική βάση, ενώ ταυτόχρονα διπλασίασε την επιμονή του στον προστατευτισμό.
Τρίτον, το εσωτερικό πολιτικό περιβάλλον όπου ο πληθωρισμός, το κόστος ζωής και η μετανάστευση κυριαρχούν στις ανησυχίες των ψηφοφόρων, με ορατό κίνδυνο οι Ρεπουμπλικανοί να χάσουν τον έλεγχο του Κογκρέσου.
Το αποτέλεσμα ήταν μια ομιλία που συνέδεσε την εσωτερική συσπείρωση με την εξωτερική αντιπαράθεση. Το Ιράν παρουσιάστηκε ως άμεση πυρηνική και πυραυλική απειλή. Η οικονομία περιγράφηκε ως «σε πρωτοφανή άνθηση». Η αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης αναβαθμίστηκε σε υπαρξιακή υπόθεση. Οι θεσμικοί αντίπαλοι, από τους Δημοκρατικούς έως το Ανώτατο Δικαστήριο, εμφανίστηκαν ως εμπόδιο στην «εθνική αναγέννηση». Η ομιλία είχε περιορισμένη καινοτομία πολιτικής, όμως στόχευσε σε ισχυρή ενοποίηση αφηγήματος: οι ΗΠΑ επιστρέφουν, δέχονται πιέσεις και οφείλουν να παραμείνουν επιθετικές.
Ιράν: Διπλωματική γλώσσα, στρατιωτική στάση
Το πιο κρίσιμο τμήμα της ομιλίας αφορούσε το Ιράν. Ο Τραμπ κατηγόρησε την Τεχεράνη ότι επιχειρεί να ανοικοδομήσει πρόγραμμα πυρηνικών όπλων μετά τα αμερικανικά πλήγματα του περασμένου Ιουνίου σε ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις. Ισχυρίστηκε ότι το Ιράν έχει ήδη αναπτύξει πυραύλους που μπορούν να απειλήσουν την Ευρώπη και αμερικανικές βάσεις στο εξωτερικό, και ότι εργάζεται για δυνατότητες που σύντομα θα μπορούσαν να φτάσουν το αμερικανικό έδαφος. Δεν παρουσίασε νέα στοιχεία για να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς.
Η θέση αυτή απηχεί τις απόψεις του Μπενιαμίν Νετανιάχου και καταδεικνύει το εύρος και βάθος της επιρροής που έχει αναπτύξει επάνω του ο πρωθυπουργός του Ισραήλ. Πρόκειται για θέμα που υπερβαίνει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν και ακουμπά το βεληνεκές των βαλλιστικών πυραύλων της Τεχεράνης, το οποίο το Ισραήλ πιέζει να τεθεί στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, γνωρίζοντας ότι αποτελεί κόκκινη γραμμή για το Ιράν και ως εκ τούτου φέρνει πιο κοντά το ενδεχόμενο αμερικανικών πληγμάτων και ενεργοποίησης του σχεδίου πολιτικής ανατροπής στο Ιράν.
Η χρονική συγκυρία έχει βαρύτητα. Η ομιλία έγινε ενώ εξελίσσεται η μεγαλύτερη ανάπτυξη αμερικανικών ναυτικών και αεροπορικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή από τον πόλεμο στο Ιράκ, με αεροπλανοφόρα και ενισχυμένα αεροπορικά μέσα να λαμβάνουν θέσεις κοντά στο Ιράν. Προηγήθηκε επίσης των συνομιλιών στη Γενεύη μεταξύ των αμερικανών διαπραγματευτών Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ και ανώτερων ιρανών αξιωματούχων, οι οποίες θεωρούνται καθοριστικές ως προς το αν η Ουάσιγκτον θα προχωρήσει σε νέα στρατιωτική κλιμάκωση.
Ο Τραμπ διατύπωσε ένα δόγμα διπλής τροχιάς. Προβάλλει προτίμηση στη διπλωματία, ενώ ταυτόχρονα θέτει κόκκινη γραμμή στο ενδεχόμενο ιρανικής απόκτησης πυρηνικού όπλου. Είπε ότι δεν έχει ακούσει τις «μυστικές λέξεις», δηλαδή μια ρητή δέσμευση της Τεχεράνης ότι δεν θα αποκτήσει ποτέ πυρηνικά όπλα. Η ιρανική πλευρά επιμένει εδώ και δεκαετίες ότι το πρόγραμμα είναι ειρηνικό και ότι κινείται εντός των δικαιωμάτων που της αποδίδει η Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων. Ιρανοί αξιωματούχοι προειδοποίησαν ότι ακόμη και περιορισμένα αμερικανικά πλήγματα θα θεωρηθούν πράξη επιθετικότητας και ότι θα υπάρξει ανταπόδοση, με σενάρια που περιλαμβάνουν στόχευση αμερικανικών βάσεων στην περιοχή.
Το μήνυμα ήταν μετρημένο στη διατύπωση και σκληρό στη στρατηγική λειτουργία του. Η διπλωματική οδός παρουσιάζεται ως προτίμηση. Η στρατιωτική επιλογή παραμένει ανοικτή. Η ομιλία έστησε, σε μεγάλο βαθμό, το πλαίσιο νομιμοποίησης για κλιμάκωση εάν οι συνομιλίες αποτύχουν.
Οικονομικό αφήγημα: Πληθωρισμός, αγορές και δασμοί
Στο εσωτερικό, ο Τραμπ έβαλε την οικονομία στο κέντρο. Ισχυρίστηκε ότι ο πληθωρισμός «καταρρέει» και ότι τα εισοδήματα «ανεβαίνουν γρήγορα». Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι ο ετήσιος πληθωρισμός κινείται στο 2,4% και ο δομικός στο 2,5%, χαμηλότερα από τα προηγούμενα υψηλά, παραμένοντας όμως πάνω από τον στόχο του 2% της Ομοσπονδιακής Τράπεζας. Η τάση αποκλιμάκωσης είναι πραγματική, όμως η πολιτική αποτίμηση παραμένει πεδίο σύγκρουσης.
Ο Αμερικανός πρόεδρος παρουσίασε την άνοδο του χρηματιστηρίου ως απόδειξη ευημερίας, την ώρα που οι επικριτές του επισημαίνουν ότι μεγάλο μέρος των Αμερικανών δεν συμμετέχει στην αγορά. Για να διευρύνει τη συμμετοχή, πρότεινε ένα κρατικά υποστηριζόμενο συνταξιοδοτικό πρόγραμμα τύπου 401(k) για εργαζόμενους που δεν έχουν αντίστοιχη παροχή από τον εργοδότη τους. Για τους επιλέξιμους εργαζόμενους θα προβλέπεται αντιστοίχιση εισφορών έως 1.000 δολάρια ετησίως, με έναρξη το 2027, αξιοποιώντας τον μηχανισμό “Savers Match” που θεσπίστηκε με τον νόμο Secure 2.0 του 2022. Η πρόταση φιλοδοξεί να μεταφέρει το αφήγημα της χρηματιστηριακής ευημερίας σε ευρύτερη κοινωνική βάση.
Στο μέτωπο του εμπορίου, ο Τραμπ απάντησε στην απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου που έκρινε παράνομη τη χρήση έκτακτων εξουσιών για την επιβολή δασμών. Λίγο πριν από την ομιλία ενεργοποίησε παγκόσμιο δασμό 10% στηριζόμενος σε διαφορετική νομοθετική βάση. Επανέλαβε ότι οι δασμοί αποφέρουν «εκατοντάδες δισεκατομμύρια» από τις ξένες χώρες και υποστήριξε ότι με τον χρόνο θα μπορούσαν να αντικαταστήσουν τον φόρο εισοδήματος, κάτι που θα απαιτούσε έσοδα πολλαπλάσια από όσα ιστορικά έχουν αποφέρει οι δασμοί στις ΗΠΑ. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι οι ψηφοφόροι αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τις επιπτώσεις των δασμών στις τιμές, όμως ο Λευκός Οίκος συνεχίζει να παρουσιάζει τον προστατευτισμό ως εργαλείο δημοσιονομικής ανάσας για τα νοικοκυριά.
Το οικονομικό σκέλος συνδύασε μετρήσιμη βελτίωση των δεικτών πληθωρισμού με διευρυμένες, πολιτικά φιλόδοξες υποσχέσεις.
Μετανάστευση και ασφάλεια
Η μετανάστευση παρέμεινε κεντρικός πυλώνας. Ο Τραμπ δήλωσε ότι το πρώτο καθήκον της κυβέρνησης είναι η προστασία των αμερικανών πολιτών, υπερασπιζόμενος τις σκληρές επιχειρήσεις της ICE σε πόλεις υπό δημοκρατική διοίκηση. Οι εντάσεις κλιμακώνονται λόγω διαδηλώσεων και αντιδράσεων μετά από θανατηφόρα περιστατικά που συνδέθηκαν με ομοσπονδιακούς πράκτορες στη Μινεσότα.
Ο πρόεδρος συνέδεσε την παράτυπη μετανάστευση με εγκληματικότητα, απάτες εις βάρος της πρόνοιας και αύξηση του κόστους υγείας, ενώ ανέθεσε στον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς την ηγεσία αυτού που περιέγραψε ως «πόλεμο κατά της απάτης» στο σύστημα κοινωνικών παροχών. Οι επικριτές του υποστηρίζουν ότι οι ισχυρισμοί υπερβάλλουν και κινδυνεύουν να στοχοποιήσουν κοινότητες μεταναστών. Στην αίθουσα υπήρξαν αντιδράσεις, με ανταλλαγές φράσεων με τις βουλεύτριες Ιλχαν Ομάρ και Ρασίντα Τλάιμπ.
Το θέμα λειτούργησε ταυτόχρονα ως πολιτική ατζέντα και ως εργαλείο συσπείρωσης.
Στέγαση, εταιρική ισχύς και λαϊκιστική σύνθεση
Ο Τραμπ επανέφερε την πρόταση να απαγορευτεί σε μεγάλους θεσμικούς επενδυτές να αγοράζουν μονοκατοικίες, ζητώντας από το Κογκρέσο να μετατρέψει σε νόμο ένα εκτελεστικό διάταγμα. Η τοποθέτηση ακουμπά επιχειρήματα που προβάλλουν και προοδευτικοί Δημοκρατικοί, οι οποίοι θεωρούν ότι τα κεφάλαια ιδιωτικών επενδύσεων αυξάνουν τις τιμές κατοικίας. Με αυτόν τον τρόπο ο Τραμπ επιδιώκει να εμφανιστεί ως υπερασπιστής της ιδιοκατοίκησης απέναντι στην εταιρική συγκέντρωση.
Ζήτησε επίσης να περάσει νομοθεσία που θα απαγορεύει στα μέλη του Κογκρέσου και στις οικογένειές τους να κάνουν συναλλαγές μετοχών, ένα θέμα που επιστρέφει διαρκώς στη δημόσια συζήτηση λόγω των καταγγελιών για εκμετάλλευση εσωτερικής πληροφόρησης. Η κίνηση έχει κυρίως συμβολική αξία, ιδίως σε ένα πολιτικό κλίμα δυσπιστίας.
Εδώ αποτυπώνεται μια ευρύτερη λαϊκιστική σύνθεση: Προστατευτισμός στο εμπόριο, περιορισμός της εταιρικής επιρροής στη στέγαση, και επέκταση συνταξιοδοτικών εργαλείων προς εργαζόμενους που μένουν εκτός των παραδοσιακών προγραμμάτων.
Θεατρινισμοί και πόλωση
Σε επίπεδο ουσίας, η ομιλία πρόσθεσε περιορισμένα νέα στοιχεία. Σε επίπεδο ύφους, κινήθηκε επιθετικά και θεατρικά. Οι Ρεπουμπλικανοί σηκώθηκαν για χειροκρότημα πάνω από εκατό φορές. Προσωπικές ιστορίες και επιλεγμένα πρόσωπα στο ακροατήριο έδωσαν τηλεοπτικό χαρακτήρα. Οι Δημοκρατικοί εμφανίστηκαν ως αντίπαλο δέος μέσα στην ίδια την αίθουσα.
Ο Τραμπ δεν προσπάθησε να διαμορφώσει εικόνα ενωτικού προέδρου. Περιέγραψε τους Δημοκρατικούς με απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς και διατήρησε τη γραμμή ότι εκείνοι και οι θεσμικοί περιορισμοί φρενάρουν την «επιστροφή» της χώρας. Από την άλλη πλευρά, οι Δημοκρατικοί επέμειναν στο κόστος ζωής, στην πρόσβαση σε υγεία και στην απόσταση ανάμεσα στο προεδρικό αφήγημα και στην καθημερινότητα των νοικοκυριών.
Η ομιλία κατέρριψε ρεκόρ διάρκειας. Ταυτόχρονα επιβεβαίωσε ότι το State of the Union έχει μετατραπεί σε προεκλογικό εργαλείο υψηλής σκηνοθεσίας.
Auditor’s note: Στρατηγική αποτίμηση
Η ομιλία σκιαγράφησε με σαφήνεια την πορεία της κυβέρνησης σε τρεις άξονες.Πρώτον, στο εξωτερικό, ο φάκελος Ιράν πλησιάζει σε σημείο απόφασης. Η διπλωματία και η στρατιωτική πίεση προχωρούν παράλληλα. Αποτυχία των συνομιλιών στη Γενεύη μπορεί να οδηγήσει σε περιορισμένα ή ευρύτερα πλήγματα, με κίνδυνο αντιποίνων που θα επηρεάσουν αμερικανικά συμφέροντα, βάσεις και συμμάχους.
Δεύτερον, στο θεσμικό επίπεδο, η σύγκρουση με τη Δικαιοσύνη, ειδικά γύρω από την εμπορική πολιτική, βαθαίνει. Η επιλογή εναλλακτικής νομικής βάσης για νέους δασμούς δείχνει ότι η κυβέρνηση θα συνεχίσει να κινείται στο όριο των αρμοδιοτήτων.
Τρίτον, στο εσωτερικό, με τις ενδιάμεσες εκλογές να πλησιάζουν, ο Τραμπ προσπάθησε να ανακόψει την πτώση της αποδοχής του στην οικονομία. Επένδυσε σε αφήγημα αποκλιμάκωσης του πληθωρισμού, σε σχέδια που υπόσχονται μεγαλύτερη συμμετοχή των εργαζομένων στις αγορές, και σε σκληρή γραμμή για τη μετανάστευση.
Η ομιλία δεν αναμόρφωσε την αρχιτεκτονική πολιτικής. Αναμόρφωσε το πολιτικό αφήγημα. Η ισχύς, η σύγκρουση και ο οικονομικός εθνικισμός αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της. Η αποτελεσματικότητά όμως θα κριθεί από την πραγματική πορεία του πληθωρισμού, το βάρος του κόστους ζωής και, κυρίως, από την κατάληξη των συνομιλιών με το Ιράν.
