Το διάστημα ήταν πάντα πεδίο σκληρού ανταγωνισμού. Η διαφορά σήμερα δεν είναι ότι “ξαφνικά έγινε επικίνδυνο”, αλλά ότι το η πιθανότητα λάθους, παρεξήγησης και ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης έχει αυξηθεί γεωμετρικά.
Περισσότεροι δορυφόροι, περισσότερες δυνατότητες, περισσότεροι δρώντες (και εμπορικοί), μεγαλύτερη εξάρτηση οικονομιών και ενόπλων δυνάμεων από διαστημικές υπηρεσίες. Όταν η υποδομή γίνεται κρίσιμη, γίνεται και εύκολο σημείο πίεσης. Και όταν τα σήματα είναι ασαφή, η άλλη πλευρά τείνει να υποθέτει το χειρότερο.
Σε αυτό το περιβάλλον, το SIPRI δεν προσπαθεί να “λύσει” το παγκόσμιο πρόβλημα του ανταγωνισμού στο διάστημα. Εστιάζει σε κάτι πιο συγκεκριμένο και πιο ρεαλιστικό: Υπάρχουν περιθώρια ώστε το Ηνωμένο Βασίλειο και η Κίνα να χτίσουν έναν πρακτικό διάλογο με στόχο τη σταθερότητα και τη μείωση του κινδύνου κλιμάκωσης. Όχι επειδή θα συμφωνήσουν στρατηγικά. Αλλά επειδή έχουν λόγους να μην αφήσουν ένα επεισόδιο στο διάστημα να γίνει πολλαπλασιαστής κρίσης.
Γιατί να μιλήσουν Λονδίνο και Πεκίνο
Ο διάλογος UK-Κίνας για το διάστημα δεν είναι “ρομαντική” ιδέα συνεργασίας. Είναι εργαλείο διαχείρισης κινδύνου. Και οι δύο πλευρές έχουν συμφέρον να περιοριστεί η πιθανότητα ενός ατυχήματος ή μιας παρεξήγησης που θα οδηγήσει σε κλιμάκωση, ειδικά όταν οι ευρύτερες σχέσεις μεγάλων δυνάμεων είναι επιβαρυμένες. Ακόμη και αν το Ηνωμένο Βασίλειο δεν είναι η κύρια στρατηγική “αντίπαλη δύναμη” της Κίνας, είναι σημαντικός παίκτης στο ευρωπαϊκό και ευρωατλαντικό οικοσύστημα ασφαλείας, συμμετέχει σε συζητήσεις κανόνων και έχει λόγο σε πλαίσια διακυβέρνησης. Άρα, μια γραμμή επικοινωνίας και ένα πλαίσιο συνεννόησης μπορούν να λειτουργήσουν ως “σταθεροποιητής” σε στιγμές έντασης.
Το SIPRI βλέπει την αξία αυτού του διαλόγου σε δύο επίπεδα. Πρώτον, στην καθαρή αποκλιμάκωση: να υπάρχει τρόπος να αποσαφηνίζονται κινήσεις και να “σβήνει” μια ένταση πριν γίνει κρίση. Δεύτερον, στη δημιουργία ενός πιο προβλέψιμου περιβάλλοντος: κοινές έννοιες, κοινή γλώσσα, βασικοί κανόνες συμπεριφοράς. Αυτά δεν εξαλείφουν τον ανταγωνισμό. Μειώνουν όμως το ρίσκο να γίνει ο ανταγωνισμός ατύχημα.
Τι ανεβάζει σήμερα το ρίσκο
Το SIPRI αναδεικνύει τρεις “κόμβους” κινδύνου που έχουν σημασία και για το UK-Κίνα κανάλι.
Πρώτος κόμβος: Η στρατηγική ανησυχία γύρω από διαστημικά στοιχεία αντιπυραυλικής άμυνας.
Όταν συζητούνται ή προωθούνται σχέδια για πιο εκτεταμένες αρχιτεκτονικές αντιπυραυλικής άμυνας με διαστημικές συνιστώσες, ακόμη κι αν είναι τεχνικά δύσκολες, διαβάζονται πολιτικά ως προσπάθεια αλλαγής της στρατηγικής ισορροπίας. Η κινεζική οπτική -όπως τη μεταφέρει το SIPRI- είναι ότι τέτοιες κινήσεις μπορούν να υπονομεύσουν τη “σταθερότητα” και να πιέσουν προς νέα προγράμματα, νέα αντίμετρα και γενικότερα προς μια πιο στρατιωτικοποιημένη δυναμική στο διάστημα. Το κρίσιμο εδώ δεν είναι μόνο το τι είναι τεχνικά εφικτό, αλλά το τι “σηματοδοτεί” στρατηγικά.
Δεύτερος κόμβος: Οι επιχειρήσεις εγγύς προσέγγισης δορυφόρων (proximity operations).
Υπάρχουν νόμιμες και χρήσιμες εφαρμογές για κινήσεις ραντεβού και εγγύς πτήσης: επιθεωρήσεις, δοκιμές, συντήρηση, τεχνολογικές επιδείξεις. Όμως, η ίδια συμπεριφορά μπορεί να μοιάζει με προετοιμασία επίθεσης ή παρεμβολής. Σε ένα περιβάλλον χαμηλής εμπιστοσύνης, η πρόθεση γίνεται το μεγάλο άγνωστο. Και το άγνωστο είναι αυτό που φέρνει κλιμάκωση. Εδώ, το SIPRI στέκεται και στη διάσταση της δημόσιας ρητορικής: οι δραματικές περιγραφές τεχνικών ελιγμών μπορούν να μετατρέψουν ένα τεχνικό επεισόδιο σε πολιτικό γεγονός, αυξάνοντας την πίεση για “απάντηση”.
Τρίτος κόμβος: Η εμπλοκή εμπορικών/ιδιωτικών διαστημικών συστημάτων σε συγκρούσεις και κρίσεις.
Όσο οι εμπορικές υπηρεσίες γίνονται λειτουργικό κομμάτι επικοινωνιών, επιτήρησης ή άλλων δυνατοτήτων που σχετίζονται με ασφάλεια, τόσο μεγαλώνει η νομική και πολιτική ασάφεια. Τι σημαίνει “ουδετερότητα” όταν ιδιωτικά δίκτυα προσφέρουν υπηρεσίες που επηρεάζουν επιχειρησιακά μια σύγκρουση; Ποια είναι η ευθύνη του κράτους που αδειοδοτεί, φιλοξενεί ή συνδέεται με εταιρείες; Τι θεωρείται “νόμιμος στόχος”; Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι απλώς νομικά. Είναι και κλιμακωτικά, γιατί επηρεάζουν το πώς ερμηνεύεται μια ενέργεια και πώς δικαιολογείται μια ανταπόκριση.
Τι προτείνει το SIPRI ως βάση του διαλόγου
Η βασική λογική του SIPRI είναι “μικρά, πρακτικά βήματα” που μειώνουν τον κίνδυνο. Όχι μεγάλες υποσχέσεις, αλλά δομές που λειτουργούν όταν ανεβαίνει η ένταση.
1) Διάλογος με πρακτικό στόχο: Σταθερότητα και διαχείριση κινδύνου.
Το πρώτο βήμα είναι να συμφωνηθεί ο σκοπός. Όχι “να λύσουμε τις διαφορές”, αλλά “να μειώσουμε την πιθανότητα παρεξήγησης και κρίσης”. Αυτό επιτρέπει συζητήσεις ακόμη και σε περιόδους πολιτικής ψύχρας.
2) Τεχνικο-νομική συζήτηση για κοινή γλώσσα.
Το SIPRI δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο ότι πολλές κρίσεις τρέφονται από διαφορετικές ερμηνείες βασικών εννοιών. Γι’ αυτό προτείνει “Track 2” και τεχνικές ανταλλαγές για ζητήματα διεθνούς δικαίου και κανόνων συμπεριφοράς. Στην πράξη, αυτό σημαίνει να γίνεται δουλειά σε ερωτήματα όπως: πότε μια ενέργεια θεωρείται επιβλαβής παρεμβολή; πότε υπάρχει υποχρέωση διαβούλευσης; τι σημαίνει δέουσα προσοχή όταν κινείσαι κοντά σε άλλον δορυφόρο; ποια είναι τα ελάχιστα στοιχεία διαφάνειας που μειώνουν τον κίνδυνο χωρίς να ζημιώνουν την ασφάλεια;
Αυτό το κομμάτι μπορεί να ακούγεται “στεγνό”. Είναι όμως η ουσία της πρόληψης. Η κοινή γλώσσα είναι ο φθηνότερος τρόπος αποκλιμάκωσης.
3) Κανόνες συμπεριφοράς για τις εγγύς προσεγγίσεις και τις “γκρίζες” κινήσεις.
Το SIPRI δεν λέει “απαγορεύστε τα όλα”. Λέει: βρείτε πρακτικούς τρόπους να περιοριστεί η παρεξήγηση. Αυτό μπορεί να σημαίνει περισσότερη διαφάνεια για το πλαίσιο δοκιμών, συμφωνίες για το τι θεωρείται επικίνδυνη προσέγγιση, ή διαδικασίες επικοινωνίας όταν πρόκειται να γίνουν κινήσεις σε ευαίσθητα περιβάλλοντα. Και, κρίσιμα, να αποφεύγεται η δημόσια δραματοποίηση τεχνικών ελιγμών που “κλειδώνει” πολιτικά την κλιμάκωση.
4) Μηχανισμοί επικοινωνίας και διαχείρισης κρίσεων που να δουλεύουν στην πράξη.
Εδώ το SIPRI είναι ρεαλιστικό: ένα “hotline” δεν είναι μαγικό κουμπί. Αν δεν έχεις διαδικασίες, δεν θα λειτουργήσει όταν χρειαστεί. Άρα, προτείνεται να μπει δομή: ποιος επικοινωνεί, σε ποιο επίπεδο, σε ποιες περιπτώσεις, με ποια πρωτόκολλα, τι είδους πληροφορία μπορεί να μοιραστεί ώστε να μειωθεί η ένταση χωρίς να εκτεθεί ευαίσθητο υλικό. Με απλά λόγια, η αποκλιμάκωση θέλει “σχέδιο”, όχι απλώς “καλή διάθεση”.
Πώς παρακολουθείται ο κίνδυνος
Αν η λογική είναι “μείωση ρίσκου” μέσω διαλόγου και κανόνων συμπεριφοράς, τότε ο χρήσιμος φακός για παρακολούθηση δεν είναι μόνο οι τεχνολογίες, αλλά και τα σήματα.
- Σήματα έντασης στη ρητορική: Όταν ανεβαίνουν οι δημόσιες καταγγελίες, οι δραματικοί χαρακτηρισμοί και η γλώσσα “ανταπόδοσης”, μειώνεται το περιθώριο συμβιβασμού και αυξάνεται η πιθανότητα πολιτικοποίησης ενός τεχνικού επεισοδίου.
- Επεισόδια εγγύς προσέγγισης: Η αύξηση τέτοιων κινήσεων ή η σύνδεσή τους με πολιτικές δηλώσεις συχνά λειτουργεί ως προπομπός έντασης.
- Κινητικότητα σε πλαίσια κανόνων/διαλόγου: Συνάντηση τεχνικών ομάδων, Track 2 ανταλλαγές, δημόσιες αναφορές σε “κανάλια επικοινωνίας” ή αντίθετα πάγωμα επαφών. Αυτά είναι δείκτες αν το “σύστημα αποσυμπίεσης” χτίζεται ή διαλύεται.
- Τομή εμπορικού-στρατιωτικού: Νέες ρυθμίσεις ή δηλώσεις για ρόλο εμπορικών δικτύων σε θέματα ασφαλείας, που τροφοδοτούν νομική και πολιτική ασάφεια.
Ο ανταγωνισμός στο διάστημα δεν θα σταματήσει. Αυτό που μπορεί να μειωθεί είναι η πιθανότητα να γίνει κρίση από λάθος. Και για το UK-Κίνα δίπολο, το SIPRI προτείνει έναν πρακτικό δρόμο: διάλογος με σαφή στόχο σταθερότητας, κοινή γλώσσα σε νομικο-τεχνικά ζητήματα, κανόνες συμπεριφοράς στις “γκρίζες” δραστηριότητες, και μηχανισμοί επικοινωνίας που να λειτουργούν όταν τα πράγματα στραβώνουν.
