Δυναμική συνεννόησης με την Τεχεράνη δημιουργεί με δηλώσεις του ο Ντόναλντ Τραμπ καθώς δυνάμεις των δύο χωρών βρίσκονται σε κατάσταση αυξημένης ετοιμότητας σε κοντινές θέσεις στα Στενά του Χορμούζ, ανεβάζοντας το γεωπολιτικό ρίσκο και τον κίνδυνο ατυχήματος.
Η συγκέντρωση ισχυρών αμερικανικών ναυτικών δυνάμεων στο Στενό του Ορμούζ και η σχεδόν ταυτόχρονη, συντονισμένη και άνευ προηγουμένου κινητοποίηση του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) συνιστούν ποιοτική κλιμάκωση της στρατιωτικής αντιπαράθεσης στον Περσικό Κόλπο. Η προσέγγιση του αεροπλανοφόρου USS Abraham Lincoln λειτούργησε ως καταλύτης για την ενεργοποίηση ενός πλήρους πλέγματος ναυτικής αποτροπής από πλευράς Ιράν, με τις κινήσεις του IRGC να υπερβαίνουν το επίπεδο άσκησης και να προσομοιάζουν σε πραγματική ανάπτυξη μάχης.
Η επιλογή του χρόνου, της κλίμακας και της σιωπής που συνόδευσε τις επιχειρήσεις του IRGC αποκαλύπτει πρόθεση στρατηγικού αιφνιδιασμού και επιχειρησιακής επίδειξης ελέγχου. Για πρώτη φορά στην ιστορία του, το ναυτικό σκέλος των Φρουρών εισήλθε στον Περσικό Κόλπο με το σύνολο των μονάδων του πλήρως εξοπλισμένο με πυραυλικά συστήματα, σε πλήρη σχηματισμό μάχης, καταργώντας κάθε διάκριση μεταξύ άσκησης και πραγματικής πολεμικής ετοιμότητας.
Παράλληλα, η πολιτικοστρατιωτική ηγεσία της Τεχεράνης συνόδευσε τις κινήσεις αυτές με ρητές προειδοποιήσεις περί περιφερειακού πολέμου, ενισχύοντας τη συνοχή μεταξύ στρατιωτικού μηνύματος και πολιτικής γραμμής. Το IRGC, σε αυτό το πλαίσιο, δεν λειτουργεί απλώς ως στρατιωτικός βραχίονας, αλλά ως κεντρικό εργαλείο στρατηγικής επικοινωνίας και αποτροπής.
Η εστίαση ΗΠΑ και ΕΕ βρίσκεται στην διαμόρφωση διαδικασία ομαλής διαδοχής στην Τεχεράνη, γι αυτό άλλωστε και οι υπουργοί Εξωτερικών της ΕΕ αποφάσισαν να χαρακτηρίσουν τους Φρουρούς της Επανάστασης τρομοκρατική οργάνωση, θέλοντας έτσι να μπλοκάρουν την ολοκληρωτική ανάληψη ηγεσίας από το σκληροπυρηνικό τμήμα της ηγεσίας και να προωθήσουν πολιτικές εναλλακτικές λύσεις. Ο κίνδυνος βέβαια δημιουργίας σκηνικού αντίστοιχου με της Βενεζουέλας σε μια εντελώς διαφορετική περιοχή με πολλούς και πιο ενεργούς παίχτες, πυρηνικά και άλλες δυνάμεις.
Το επιχειρησιακό δόγμα του IRGC και οι κινήσεις στον Περσικό Κόλπο
Οι κινήσεις του IRGC στον Περσικό Κόλπο εντάσσονται ξεκάθαρα στο δόγμα ασύμμετρης ναυτικής άρνησης πρόσβασης (A2/AD). Η εμφάνιση σχεδόν 300 ταχύπλοων σκαφών, εξοπλισμένων με πυραύλους, σε μικρή απόσταση από την αμερικανική ομάδα κρούσης δεν αποσκοπούσε σε εμπλοκή, αλλά στη δοκιμή αντίδρασης, χρόνου απόκρισης και κανόνων εμπλοκής των ΗΠΑ. Το IRGC επιδίωξε να καταστήσει σαφές ότι μπορεί να κορέσει τα αμερικανικά αμυντικά συστήματα με μαζική, ταυτόχρονη απειλή χαμηλού κόστους.
Ιδιαίτερης σημασίας είναι και η απόφαση απομάκρυνσης των ναυτικών πυραυλικών συστημάτων από ασφαλείς αποθήκες και η ανάπτυξή τους σε διάφορες παράκτιες και νησιωτικές τοποθεσίες. Η κίνηση αυτή υποδηλώνει μετάβαση από παθητική αποτροπή σε κατάσταση άμεσης ετοιμότητας πρώτου πλήγματος, εφόσον δοθεί πολιτική εντολή. Πρόκειται για σήμα ότι το Ιράν θεωρεί το ενδεχόμενο στρατιωτικής σύγκρουσης ρεαλιστικό και όχι θεωρητικό.
Η ρητή απόφαση για ενδεχόμενο κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ αποτελεί τον πυρήνα της στρατηγικής του IRGC. Το Στενό δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ναυτικός διάδρομος, αλλά ως μοχλός παγκόσμιας πίεσης. Το μήνυμα προς την Ουάσινγκτον είναι ότι οποιαδήποτε επίθεση κατά του Ιράν θα έχει άμεσες και δυσανάλογες συνέπειες στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα, ανεξαρτήτως της έκβασης στο στρατιωτικό πεδίο.
Στρατηγική στόχευση και πολιτικό μήνυμα
Η επιλογή να πραγματοποιηθεί η μεγαλύτερη ναυτική επιχείρηση στην ιστορία του IRGC τη νύχτα και υπό πλήρη αποκλεισμό μέσων ενημέρωσης δεν ήταν τυχαία. Στόχος ήταν η επίδειξη ελέγχου, πειθαρχίας και ικανότητας συντονισμού χωρίς επικοινωνιακή υπερβολή. Το Ιράν επιχείρησε να δείξει ότι δεν χρειάζεται δημόσια ρητορική για να μεταφέρει μήνυμα ισχύος, αλλά μπορεί να το κάνει μέσω καθαρών επιχειρησιακών δεδομένων.
Στο επίπεδο της στρατηγικής επικοινωνίας, το IRGC επιχειρεί να αναδιαμορφώσει τους αμερικανικούς υπολογισμούς κόστους–οφέλους. Η ιρανική πλευρά εκτιμά ότι η επίδειξη πλήρους ναυτικής ετοιμότητας, σε συνδυασμό με την πολιτική δήλωση περί περιφερειακού πολέμου, αυξάνει το κόστος οποιασδήποτε αμερικανικής στρατιωτικής επιλογής πέραν των στοχευμένων πληγμάτων.
Εκτίμηση επιπτώσεων
Οι κινήσεις του IRGC δεν υποδηλώνουν άμεση πρόθεση έναρξης πολέμου, αλλά συνιστούν προληπτική στρατηγική αποτροπής μέσω ελεγχόμενης κλιμάκωσης. Το Ιράν επιχειρεί να καταστήσει σαφές ότι διαθέτει όχι μόνο μέσα αλλά και σχέδιο για παρατεταμένη, πολυεπίπεδη σύγκρουση, εάν δεχθεί επίθεση.
Ωστόσο, όσο αυξάνεται η πυκνότητα στρατιωτικών δυνάμεων σε περιορισμένο γεωγραφικό χώρο, τόσο μεγαλώνει και ο κίνδυνος ατυχήματος ή λανθασμένης εκτίμησης. Σε αυτό το περιβάλλον, οι κινήσεις του IRGC λειτουργούν ταυτόχρονα ως εργαλείο αποτροπής και ως παράγοντας αυξημένου ρίσκου, με τις εξελίξεις να εξαρτώνται πλέον περισσότερο από πολιτικές αποφάσεις παρά από στρατιωτικές δυνατότητες.
Παραθέτω σενάρια με πιθανότητες (ορίζοντας 0–90 ημέρες), με βάση το διαθέσιμο υλικό για τη συγκέντρωση ναυτικών δυνάμεων γύρω από το Στενό του Ορμούζ, τη ρητορική Τραμπ περί «συμφωνίας» αλλά και «ισχυρότερων πλοίων», τις προειδοποιήσεις Χαμενεΐ περί «περιφερειακού πολέμου», την επιχειρησιακή στάση «δάχτυλο στη σκανδάλη» της Τεχεράνης, καθώς και τη σκλήρυνση της ευρωπαϊκής γραμμής με τον χαρακτηρισμό του IRGC ως τρομοκρατικής οργάνωσης. (The Guardian)
Σημείωση μεθοδολογίας: οι πιθανότητες είναι εκτίμηση (όχι πρόβλεψη) και αναθεωρούνται εύκολα από δύο μεταβλητές: α) ένα επεισόδιο «επαφής» στη θάλασσα/αέρα, β) ένα σήμα από Ουάσινγκτον ότι «κλειδώνει» επιχειρησιακή επιλογή.
Σενάρια 0–90 ημερών
1) Ελεγχόμενη ένταση χωρίς πλήγματα, με τακτική «πίεση για συμφωνία»
Πιθανότητα: 40%
Οι ΗΠΑ κρατούν την ομάδα κρούσης ως μοχλό αποτροπής και διαπραγμάτευσης, ενώ η Τεχεράνη διατηρεί την εικόνα «υψίστης επιφυλακής» χωρίς να περνά σε ευθεία στρατιωτική κλιμάκωση. Η δημόσια στάση Τραμπ («ελπίζω να καταλήξουμε σε συμφωνία», αλλά και υπενθύμιση ισχύος των αμερικανικών πλοίων) ταιριάζει σε αυτό το μοντέλο: ισχυρή στρατιωτική παρουσία για να αυξήσει το διαπραγματευτικό κόστος της άρνησης.
Δείκτες επιβεβαίωσης: συχνές δηλώσεις περί «ανοικτού παραθύρου» συνομιλιών, τρίτοι μεσολαβητές (π.χ. περιφερειακές δυνάμεις), απουσία χτυπημάτων/αντιποίνων, περιορισμός του IRGC σε επίδειξη A2/AD χωρίς πραγματική εμπλοκή.
2) Περιορισμένο επεισόδιο/σύγκρουση χαμηλής έντασης στο Ορμούζ (contact incident)
Πιθανότητα: 25%
Με τόσο πυκνή παρουσία πλοίων/σκαφών, ένα «ατύχημα» ή ένα σφάλμα εκτίμησης μπορεί να οδηγήσει σε ανταλλαγή προειδοποιητικών πυρών, σύγκρουση, κατάρριψη UAV ή παρενόχληση που θα κλιμακωθεί για ώρες ή 1–2 ημέρες πριν «παγώσει». Η δυναμική του IRGC (μαζική χρήση ταχύπλοων/κορεσμός/παρενόχληση) αυξάνει τον κίνδυνο επεισοδίου, ειδικά όταν η Τεχεράνη θέλει να δείξει ικανότητα «να πλησιάζει» την ομάδα κρούσης. Η εικόνα που μεταφέρουν διεθνή ρεπορτάζ για την ένταση γύρω από το Abraham Lincoln ενισχύει την πιθανότητα αυτού του σεναρίου.
Δείκτες επιβεβαίωσης: αναφορές για «παράλληλη πλεύση»/παρενόχληση, προειδοποιήσεις για UAV/σμήνη drones, NAVTEX/NOTAM, αυξημένη ρητορική περί «κανόνων εμπλοκής».
3) Στοχευμένα αμερικανικά πλήγματα μικρής κλίμακας (stand-off strikes) χωρίς χερσαία εισβολή
Πιθανότητα: 20%
Η Ουάσινγκτον μπορεί να επιλέξει περιορισμένα πλήγματα (π.χ. σε υποδομές, συστήματα, εγκαταστάσεις που θεωρεί κρίσιμες) για να επιβάλει όρους, να αποτρέψει περαιτέρω κλιμάκωση ή να «τιμωρήσει» μια ενέργεια του IRGC. Το σενάριο δεν προϋποθέτει εισβολή. Αντίθετα, βασίζεται σε ισχύ πυρός από απόσταση και σε έλεγχο κλιμάκωσης. Η ίδια η συζήτηση στο ΝΑΤΟ (σε παλαιότερο πλαίσιο) περιστρέφεται γύρω από την αποτροπή πυρηνικής ικανότητας του Ιράν και όχι γύρω από αλλαγή καθεστώτος ή χερσαία εμπλοκή, ενώ ο γενικός γραμματέας εστιάζει ρητά στον στόχο «να μην αποκτήσει το Ιράν πυρηνικό όπλο».
Δείκτες επιβεβαίωσης: μεταφορά πρόσθετων μέσων ISR, ενίσχυση αντιαεροπορικής άμυνας σε βάσεις/συμμάχους, προειδοποιήσεις περί «συγκεκριμένων στόχων», απομάκρυνση διπλωματικού προσωπικού, κλείσιμο θαλάσσιων περιοχών ασκήσεων.
4) Απόπειρα «κλεισίματος» του Ορμούζ ή μερική άρνηση ναυσιπλοΐας (harassment campaign)
Πιθανότητα: 10%
Εδώ το Ιράν δεν ανακοινώνει πλήρη αποκλεισμό, αλλά εφαρμόζει πρακτικά μια εκστρατεία παρεμπόδισης πλου, ελέγχων/νηοψιών, παρενόχλησης εμπορικών ροών ή επιλεκτικής στοχοποίησης. Η πρόσφατη ευρωπαϊκή απόφαση να χαρακτηρίσει το IRGC τρομοκρατική οργάνωση αυξάνει το κίνητρο της Τεχεράνης να μεταφέρει κόστος στην Ευρώπη και να δοκιμάσει αντοχές στην αλυσίδα ενέργειας/ναυτιλίας.
Δείκτες επιβεβαίωσης: αναφορές για κατασχέσεις/ελέγχους εμπορικών πλοίων, άνοδος ασφαλίστρων πολέμου, αυξημένες ναυτικές συνοδείες, προειδοποιήσεις ναυτιλιακών αρχών.
5) Χερσαία εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράν
Πιθανότητα: 5%
Παρά τη μεγάλη στρατιωτική παρουσία, μια πλήρης εισβολή απαιτεί κλίμακα κινητοποίησης που δύσκολα κρύβεται και πολιτική νομιμοποίηση που σήμερα δεν διαφαίνεται. Επιπλέον, η ρητορική «περιφερειακού πολέμου» από Χαμενεΐ και η ευρύτερη ανησυχία για αλυσιδωτή κλιμάκωση λειτουργούν αποτρεπτικά. Με τα μέχρι τώρα δεδομένα, ο πιο ρεαλιστικός κίνδυνος βρίσκεται σε στοχευμένα πλήγματα ή σε επεισόδια χαμηλής έντασης, όχι σε εισβολή.
Δείκτες επιβεβαίωσης: μαζική ανάπτυξη χερσαίων δυνάμεων και logistics σε περιφερειακές βάσεις, επιστράτευση/ενεργοποίηση μεγάλων σχηματισμών, δημόσια προετοιμασία πολιτικής αφήγησης για μακρά εκστρατεία.
Τι αλλάζει τις πιθανότητες πιο γρήγορα
Η ευρωπαϊκή σκλήρυνση με τον χαρακτηρισμό του IRGC ως τρομοκρατικής οργάνωσης αυξάνει το κίνητρο της Τεχεράνης για «ανταπόδοση κύρους» και για μεταφορά κόστους στη Δύση, άρα ανεβάζει τα σενάρια 2 και 4.
Η διττή γραμμή Τραμπ («συμφωνία» αλλά και «μεγάλη δύναμη») κρατά ζωντανό το σενάριο 1, αλλά αφήνει ανοιχτή πόρτα για το 3 αν η Ουάσινγκτον κρίνει ότι η αποτροπή δεν αρκεί.
