Δυναμική γεωπολιτικών και γεωοικονομικών ανακατατάξεων στην Ευρώπη και πέριξ αυτής δημιουργεί η αναμενόμενη οριστική διακοπή προμήθειας της ΕΕ με ρωσικό αέριο μέσω Ουκρανίας, καθώς ισχυροποιείται η θέση και ο ρόλος του Ταγίπ Ερντογάν.
Ενώ ο Ζελένσκι εργαλειοποιεί την ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ για να κερδίσει υποστήριξη και να πιέσει τον Πούτιν και τους Ευρωπαίους ηγέτες, ο Ταγίπ Ερντογάν αναδεικνύεται σε εγγυητή της ενεργειακής ασφάλειας της ΕΕ από τον… καναπέ του.
Από γεωοικονομική σκοπιά οι εξελίξεις αποτελούν “βούτυρο στο ψωμί” του Ταγίπ Ερντογάν, καθώς ο μόνος λειτουργικός αγωγός που μπορεί να προμηθεύσει φυσικό αέριο από τη Ρωσία είναι ο Turkstream, που συνεπάγεται αύξηση της ζήτησης, άρα των εσόδων για την Τουρκία και παράλληλα του γεωοικονομικού και γεωπολιτικού της αποτυπώματος, ως ο εγγυητής της ενεργειακής ασφάλειας της ΕΕ.
Οι αγορές… ξέρουν
Το φυσικό αέριο στην Ευρώπη, σκαρφάλωσε σε υψηλά 14 μηνών, πάνω από τα 50 ευρώ η μεγαβατώρα, στην τελευταία συνεδρίαση του 2024, εμπεδώνοντας τη δυναμική που είχε αρχίσει να ξεδιπλώνεται από νωρίτερα, καθώς λήγει η συμφωνία διαμετακόμισης Ρωσίας – Ουκρανίας. Το Κίεβο αρνείται οποιαδήποτε ανανέωση και την ίδια στιγμή οι καιρικές συνθήκες επιδεινώνονται, με αποτέλεσμα την αύξηση των απολήψεων από τα αποθέματα με τον ταχύτερο ρυθμό σε περισσότερους από 12 μήνες.
Η ομολογουμένως εκρηκτική άνοδος της τιμής του TTF δεν προκαλεί όμως πανικό στις αγορές, καθώς τα δεδομένα ήταν εγκαίρως γνωστά, οι καιρικές συνθήκες επιδεινώνονται αλλά συνολικά ο χειμώνας προβλέπεται ηπιότερος και υπάρχουν διαθέσιμες ποσότητες τόσο στην Ασία όσο και στις ΗΠΑ. Καταγράφεται όμως η έντονη ανησυχία των αγορών για την προοπτική επιδείνωσης των γεωοικονομικών συνθηκών που επιδρούν στην ενέργεια και συνολικά στην οικονομία, τάση που οξύνεται μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ.
Οι ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου εκτοξεύθηκαν στα €50 για πρώτη φορά σε περισσότερο από έναν χρόνο, καθώς υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ρωσικές ροές προς την περιοχή μέσω Ουκρανίας θα σταματήσουν την Τετάρτη, μετά τη λήξη μιας συμφωνίας διέλευσης.
+55% το TTF το 2024
Οι ευρωπαϊκές τιμές αναφοράς του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί κατά 55% φέτος, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη ετήσια άνοδο από το 2021. Τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης για παράδοση τον Φεβρουάριο αυξήθηκαν κατά 4,5% στα €50,04 ανά μεγαβατώρα μέχρι τις 5:07 μ.μ. στο Άμστερνταμ. Το συμβόλαιο του προσεχούς μήνα έφτασε στο υψηλότερο επίπεδο από τον Οκτώβριο του 2023.
Το σκηνικό
Οι αρχικές παραγγελίες για φυσικό αέριο στον σταθμό υποδοχής Sudzha στα σύνορα Ρωσίας-Ουκρανίας έχουν οριστεί στο μηδέν για την 1η Ιανουαρίου, σύμφωνα με δεδομένα που δημοσίευσε ο διαχειριστής του ουκρανικού δικτύου διέλευσης φυσικού αερίου. Οι λεγόμενες ονομαστικές ροές, που μπορεί ακόμα να επικαιροποιηθούν, αντιπροσωπεύουν αιτήματα πελατών για αέριο και όχι φυσική προμήθεια του καυσίμου.
Πρόκειται για την πρώτη απτή ένδειξη ότι οι ρωσικές ροές προς την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω Ουκρανίας — μια σημαντική διαδρομή διέλευσης για δεκαετίες — θα σταματήσουν στις 6 π.μ. ώρα Κεντρικής Ευρώπης την Πρωτοχρονιά. Μια πενταετής συμφωνία διέλευσης μεταξύ Μόσχας και Κιέβου λήγει με την ολοκλήρωση του 2024, χωρίς να υπάρχει εναλλακτική λύση παρά τους μήνες πολιτικών διαβουλεύσεων.
Εναλλακτικές
Το ερώτημα τώρα είναι εάν η διακοπή θα είναι μόνιμη — και ποια θα είναι η επίπτωση στην Ευρώπη, η οποία αντιμετωπίζει μια πιο περιορισμένη παγκόσμια αγορά φυσικού αερίου. Αν και οι χαμένες προμήθειες από τη Ρωσία καλύπτουν μόνο περίπου το 5% των αναγκών της ηπείρου, η Ευρώπη εξακολουθεί να αισθάνεται τους μετασεισμούς μιας ενεργειακής κρίσης που προκλήθηκε από την πλήρη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Επιπλέον, η Ευρώπη έχει εξαντλήσει τα αποθέματά της πιο γρήγορα από το συνηθισμένο.
Φιλορωσικές… παρεμβάσεις
Σε μια ύστατη προσπάθεια το Σαββατοκύριακο, ο Σλοβάκος πρωθυπουργός Ρόμπερτ Φίτσο κάλεσε την εκτελεστική εξουσία της ΕΕ να αντιμετωπίσει την επικείμενη διακοπή των προμηθειών μέσω Ουκρανίας, λέγοντας ότι η οικονομική επίπτωση στην Ένωση θα υπερβεί τον αντίκτυπο στη Ρωσία. Υπολόγισε ότι οι Ευρωπαίοι καταναλωτές θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν επιπλέον κόστη φυσικού αερίου έως και €50 δισεκατομμύρια ετησίως και άλλες €70 δισεκατομμύρια σε αυξημένα κόστη ηλεκτρικής ενέργειας.
Αξιωματούχοι της ΕΕ έχουν δηλώσει προηγουμένως ότι η ενεργειακή ασφάλεια της Ένωσης δεν διατρέχει κίνδυνο με τη λήξη της συμφωνίας διέλευσης και έχουν τονίσει τη δέσμευση να μειώσουν την εξάρτηση από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα. Η ΕΕ έχει διαφοροποιήσει τις προμήθειές της από το 2022, στρεφόμενη όλο και περισσότερο στις εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου, κυρίως από τις ΗΠΑ.
«Η διακοπή της ροής μέσω Ουκρανίας την 1η Ιανουαρίου είναι η αναμενόμενη κατάσταση και η ΕΕ είναι προετοιμασμένη για αυτήν», δήλωσε εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Παρόλα αυτά, η Σλοβακία και ορισμένα άλλα κράτη της Κεντρικής Ευρώπης έχουν ευνοήσει το φθηνότερο ρωσικό φυσικό αέριο όσο είναι διαθέσιμο. Τους τελευταίους μήνες, βασικές εταιρείες από την περιοχή έχουν κινητοποιηθεί για να υποστηρίξουν μια εναλλακτική λύση στη συμφωνία Ρωσίας-Ουκρανίας.
Η Σλοβακία έχει δηλώσει ότι μπορεί να διαχειριστεί την απώλεια του ρωσικού φυσικού αερίου, αλλά άλλες προμήθειες πιθανότατα θα είναι δαπανηρές για την εισαγωγή στη χερσαία χώρα. Το ρωσικό αέριο επίσης διοχετεύονταν από τη Σλοβακία στην Αυστρία και την Τσεχία, αν και τα δύο τελευταία έθνη δεν αγοράζουν πλέον καύσιμο απευθείας από την Gazprom PJSC.
Το ιστορικό των διακοπών τροφοδοσίας
Οι ονομαστικές ροές δείχνουν μόνο τις προμήθειες για την 1η Ιανουαρίου. Ξεχωριστά, κάποιο αέριο θα ρέει μέσω Ουκρανίας προς τη Μολδαβία μέσω ενός σημείου διασύνδεσης.
Οι διαμάχες μεταξύ Μόσχας και Κιέβου έχουν προηγουμένως διακόψει τις αποστολές φυσικού αερίου προς Ευρωπαίους πελάτες στις αρχές Ιανουαρίου.
Το 2009, οι ροές ρωσικού φυσικού αερίου μέσω Ουκρανίας προς την Ευρώπη σταμάτησαν για σχεδόν δύο εβδομάδες, επηρεάζοντας περισσότερες από 20 χώρες κατά τη διάρκεια παγωμένων θερμοκρασιών, μέχρι που οι δύο χώρες υπέγραψαν συμφωνία τερματίζοντας τη διαμάχη τους. Μια μικρότερη διακοπή σημειώθηκε το 2006. Η τρέχουσα συμφωνία, που καθορίστηκε το 2019, ήταν επίσης αποτέλεσμα διαπραγματεύσεων της τελευταίας στιγμής.
Ωστόσο, ο σχεδόν τριετής πόλεμος καθιστά απίθανη μια γρήγορη λύση αυτή τη φορά. Ο Ουκρανός Πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι, νωρίτερα αυτόν τον μήνα, απέρριψε οποιαδήποτε ρύθμιση που θα έστελνε τελικά χρήματα στα ρωσικά ταμεία όσο συνεχίζεται η σύγκρουση.
Ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν, την περασμένη εβδομάδα, δήλωσε ότι δεν υπάρχει αρκετός χρόνος για να συναφθεί συμφωνία πριν από το τέλος του έτους. Παράλληλα, ανέφερε ότι μια αγωγή της ουκρανικής Naftogaz — που κατηγορεί τη Gazprom ότι δεν έχει πληρώσει πλήρως για τις υπηρεσίες διέλευσης — αποτελεί άλλο ένα εμπόδιο.
Η λύση του Turkstream
Η Ρωσία εξακολουθεί να προμηθεύει φυσικό αέριο σε χώρες όπως η Σερβία και η Ουγγαρία μέσω ενός άλλου αγωγού, του TurkStream, ο οποίος παρακάμπτει την Ουκρανία. Ωστόσο, αυτή η σύνδεση δεν επαρκεί για να αντισταθμίσει πλήρως την απώλεια της διαδρομής μέσω Ουκρανίας. Μια άλλη διαδρομή, μέσω Πολωνίας, είναι πλέον κλειστή. Ο αγωγός Nord Stream που συνδέει τη Γερμανία με τη Ρωσία υπέστη ζημιές από εκρήξεις το 2022, και ο νεότερος αγωγός Nord Stream 2 δεν έχει ποτέ εγκριθεί από το Βερολίνο.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία, η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) έχει διαφοροποιήσει σημαντικά τις πηγές προμήθειας φυσικού αερίου, μειώνοντας την εξάρτησή της από τη Ρωσία και αυξάνοντας τις εισαγωγές από άλλες χώρες, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες (ΗΠΑ) και η Νορβηγία.
Η ακτινογραφία των εισαγωγών LNG στην ΕΕ
- Νορβηγία: Στο τρίτο τρίμηνο του 2024, η Νορβηγία ήταν ο μεγαλύτερος προμηθευτής φυσικού αερίου σε αέρια μορφή προς την ΕΕ, με μερίδιο 42,0%. Ευρωπαϊκή Επιτροπή
- Ηνωμένες Πολιτείες: Στο τρίτο τρίμηνο του 2024, οι ΗΠΑ ήταν ο μεγαλύτερος προμηθευτής υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) προς την ΕΕ, με μερίδιο 37,8%. Ευρωπαϊκή Επιτροπή
- Ρωσία: Το μερίδιο της Ρωσίας στις εισαγωγές φυσικού αερίου σε αέρια μορφή μειώθηκε στο 17,6% το τρίτο τρίμηνο του 2024, ενώ στις εισαγωγές LNG αυξήθηκε στο 18,9% την ίδια περίοδο. Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Συνολικές εισαγωγές φυσικού αερίου:
- Το τρίτο τρίμηνο του 2024, οι εισαγωγές LNG στην ΕΕ μειώθηκαν κατά 22% σε όγκο σε σύγκριση με το προηγούμενο τρίμηνο, ενώ οι εισαγωγές φυσικού αερίου σε αέρια μορφή παρουσίασαν μικρές μεταβολές. Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία, η Ελλάδα παρουσίασε σημαντική αύξηση στις εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου το 2024.
Ελλάδα:
- Πρώτο εξάμηνο 2024: Οι εισαγωγές ρωσικού φυσικού αερίου αντιπροσώπευαν το 50,2% του συνόλου, μέσω του αγωγού TurkStream. Παράλληλα, οι εισαγωγές LNG μειώθηκαν στο μισό σε σύγκριση με το ίδιο διάστημα του 2023.
- Ενδεκάμηνο 2024: Το μερίδιο του ρωσικού αερίου στις συνολικές εισαγωγές ανήλθε σε 56,9%, κυρίως μέσω αγωγών, με τις εισαγωγές ρωσικού LNG να είναι μηδενικές τους περισσότερους μήνες, εκτός από τον Ιανουάριο, Φεβρουάριο και Σεπτέμβριο.
Ευρωπαϊκή Ένωση:
- Σεπτέμβριος 2024: Η ΕΕ συνέχισε να εισάγει το 18% του φυσικού της αερίου από τη Ρωσία, ποσοστό παρόμοιο με το προηγούμενο έτος.
- Δεκέμβριος 2024: Οι εισαγωγές ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στην ΕΕ έφτασαν σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, με 16,5 εκατομμύρια τόνους, ξεπερνώντας τα 15,18 εκατομμύρια τόνους του προηγούμενου έτους.
Αυτά τα δεδομένα υπογραμμίζουν την αυξημένη εξάρτηση της Ελλάδας και της ΕΕ από το ρωσικό φυσικό αέριο το 2024, παρά τις προσπάθειες διαφοροποίησης των πηγών ενέργειας.
Επενδύσεις σε υποδομές LNG
- Η ΕΕ αύξησε την ικανότητα εισαγωγής LNG κατά 40 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα (bcm) το 2023, με επιπλέον 30 bcm να αναμένεται να τεθούν σε λειτουργία το 2024.
Αυτά τα στοιχεία υπογραμμίζουν τις προσπάθειες της ΕΕ να ενισχύσει την ενεργειακή της ασφάλεια μέσω της διαφοροποίησης των προμηθευτών και της ενίσχυσης των υποδομών εισαγωγής LNG.
