Σε ευθεία κλιμάκωση της πίεσης προς την Ευρώπη προχωρά ο Trump, επαναφέροντας την απειλή αποχώρησης των ΗΠΑ από το NATO, μετά την άρνηση των συμμάχων να ευθυγραμμιστούν με τις αμερικανικές επιδιώξεις στο μέτωπο του Ιράν και στο άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ.
Με δηλώσεις του στην Telegraph, ο Αμερικανός πρόεδρος εμφανίστηκε πιο επιθετικός από κάθε άλλη φορά απέναντι στη Συμμαχία, λέγοντας ότι εξετάζει σοβαρά την αποχώρηση των ΗΠΑ από το NATO και χαρακτηρίζοντάς το «χάρτινη τίγρη». Ακόμη πιο ενδεικτική ήταν η αποστροφή του ότι το ζήτημα της αμερικανικής συμμετοχής «δεν υπόκειται πλέον σε επανεξέταση», μια διατύπωση που δείχνει ότι ο Λευκός Οίκος χρησιμοποιεί ανοιχτά πλέον τη διατλαντική ασφάλεια ως διαπραγματευτικό μοχλό.
Η νέα απειλή δεν έρχεται σε κενό. Προηγήθηκαν τα διαδοχικά «όχι» της Ευρώπης – άλλα πιο ηχηρά και άλλα πιο προσεκτικά – απέναντι στις αμερικανικές απαιτήσεις για στρατιωτική, πολιτική και επιχειρησιακή στήριξη. Η Ισπανία, η Ιταλία και η Γαλλία χάραξαν στην πράξη όρια, αποφεύγοντας να διευκολύνουν άμεσα τις επιχειρήσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ, ενώ ευρωπαϊκές παρεμβάσεις σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο έδειξαν καθαρά ότι η Ουάσιγκτον δεν έχει πλέον το περιθώριο να θεωρεί δεδομένη τη συμμαχική πειθαρχία.
Γι’ αυτό και η απειλή περί NATO μοιάζει λιγότερο με αυθόρμητο ξέσπασμα και περισσότερο με συνέχεια της ίδιας γραμμής πίεσης. Είχε προηγηθεί άλλωστε η προειδοποίηση προς τους Ευρωπαίους ότι, αν θέλουν πρόσβαση στην ενέργεια, μπορούν «να πάνε να πάρουν το πετρέλαιο μόνοι τους». Τώρα, μετά την ευρωπαϊκή επιμονή στη διαφοροποίηση, ο Trump ανεβάζει ακόμη περισσότερο τον πήχη, επαναφέροντας το πιο χιλιοπαιγμένο αλλά και πιο βαρύ χαρτί του: ότι οι ΗΠΑ μπορεί να πάψουν να λειτουργούν ως εγγυητής της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Από την ενεργειακή πίεση στον γεωπολιτικό εκβιασμό
Αυτό που διαμορφώνεται δεν είναι απλώς ακόμη ένα επεισόδιο έντασης με τους συμμάχους. Είναι η μετατροπή δύο θεμελιωδών πεδίων – της ασφάλειας και της ενέργειας – σε εργαλεία άσκησης πίεσης προς την Ευρώπη.
Ο Trump επιχειρεί να στείλει το μήνυμα ότι η αμερικανική προστασία δεν μπορεί να θεωρείται αυτόματη, αν οι Ευρωπαίοι δεν ακολουθούν την Ουάσιγκτον στις κρίσιμες επιλογές της. Με άλλα λόγια, η συμμετοχή των ΗΠΑ στο NATO παρουσιάζεται όλο και περισσότερο όχι ως στρατηγική σταθερά, αλλά ως όρος συναλλαγής.
Το επιχείρημά του είναι σαφές: οι ΗΠΑ, όπως λέει, ήταν «εκεί αυτόματα» για την Ευρώπη και για την Ουκρανία, ενώ οι Ευρωπαίοι «δεν ήταν εκεί» όταν η Ουάσιγκτον ζήτησε στήριξη στη Μέση Ανατολή. Η ρητορική αυτή δεν αφορά μόνο την παρούσα κρίση. Αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας να επανακαθοριστεί η διατλαντική σχέση με όρους κόστους, ανταπόδοσης και πολιτικής πειθαρχίας.
Τα ευρωπαϊκά «όχι» και τα όριά τους
Η ευρωπαϊκή στάση των τελευταίων ημερών έχει ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή δεν εκδηλώθηκε με έναν ενιαίο, θεαματικό τρόπο, αλλά με μια αλληλουχία αρνήσεων, αποστάσεων και επιφυλάξεων. Αυτό είναι που ενόχλησε περισσότερο τον Trump: όχι ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά η εικόνα μιας Ευρώπης που δεν έσπευσε να στοιχηθεί πίσω από τις αμερικανικές επιλογές.
Το μήνυμα των Ευρωπαίων ήταν ότι δεν προτίθενται να επωμιστούν αυτομάτως το στρατιωτικό και πολιτικό κόστος μιας σύγκρουσης που θεωρούν υψηλού ρίσκου, ασαφούς έκβασης και με σοβαρές ενεργειακές και οικονομικές συνέπειες. Αυτή ακριβώς η στάση διαφοροποίησης είναι που ο Λευκός Οίκος ερμηνεύει πλέον ως ένδειξη αναξιοπιστίας.
Σε αυτό το πλαίσιο, η απειλή αποχώρησης από το NATO λειτουργεί και ως τιμωρητικό μήνυμα. Ο Trump δεν περιορίζεται να εκφράσει απογοήτευση. Υπαινίσσεται ότι, εφόσον η Ευρώπη δεν ανταποκρίνεται στις αμερικανικές απαιτήσεις, τότε η ίδια η αρχιτεκτονική ασφάλειας της Δύσης μπορεί να τεθεί υπό αμφισβήτηση.
Η στρατηγική αντίφαση του Trump
Το πρόβλημα για τον ίδιο τον Trump είναι ότι η πίεση αυτή αποκαλύπτει και μια βαθιά αντίφαση της αμερικανικής στρατηγικής. Από τη μία, θέλει να εμφανίσει τις ΗΠΑ ως τη μόνη δύναμη που μπορεί να επιβάλει εξελίξεις και να καθορίσει τους όρους του παιχνιδιού. Από την άλλη, η ανάγκη του να εκβιάσει συμμάχους για να ακολουθήσουν δείχνει ακριβώς τα όρια αυτής της ισχύος.
Αν η αμερικανική ηγεσία ήταν τόσο αυτονόητη όσο εμφανίζεται στη ρητορική Trump, δεν θα χρειαζόταν ούτε η απειλή εγκατάλειψης της Ευρώπης ούτε η μετατροπή της ενεργειακής ασφάλειας σε μοχλό καταναγκασμού. Η επαναφορά του χαρτιού του NATO φανερώνει ότι η Ουάσιγκτον δεν αντιμετωπίζει απέναντί της συμμάχους πρόθυμους να ακολουθήσουν χωρίς αντιρρήσεις, αλλά ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που επιδιώκουν πλέον να χαράξουν πιο καθαρά όρια.
Ρήγμα που δύσκολα κλείνει εύκολα
Το νέο ξέσπασμα Trump επιβεβαιώνει ότι το ρήγμα στις διατλαντικές σχέσεις βαθαίνει. Η Ευρώπη δείχνει μεγαλύτερη απροθυμία να εμπλακεί σε μια σύγκρουση που μπορεί να παραταθεί και να έχει βαρύ ενεργειακό και οικονομικό κόστος. Ο Trump, αντί να επιχειρεί να κλείσει το χάσμα, το διευρύνει, μετατρέποντας τη σχέση ασφάλειας σε εργαλείο πολιτικής πίεσης.
Έτσι, η νέα απειλή για αποχώρηση από το NATO δεν είναι απλώς ένα ακόμη γνωστό λεκτικό πυροτέχνημα. Είναι μέρος μιας στρατηγικής που επιχειρεί να αναγκάσει την Ευρώπη να επιλέξει ανάμεσα στη διαφοροποίηση και στην αποδοχή ενός όλο και πιο συναλλακτικού αμερικανικού ρόλου. Και αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη σημερινή σύγκρουση πιο σοβαρή από μια ακόμη λεκτική έξαρση του Trump.
