Έξι χρόνια μετά το πρώτο lockdown της πανδημίας, η παγκόσμια και η ελληνική οικονομία συνεχίζουν να κινούνται σε ένα περιβάλλον διαδοχικών διαταραχών, που επηρεάζουν τόσο την πλευρά της προσφοράς όσο και της ζήτησης. Από την υγειονομική κρίση του 2020 μέχρι τις γεωπολιτικές εντάσεις και τις ενεργειακές αναταράξεις των τελευταίων ετών, η περίοδος 2020-2026 διαμορφώνεται ως μία συνεχής ακολουθία shocks, τα οποία επηρεάζουν τη σταθερότητα, το κόστος παραγωγής και τη δυναμική ανάπτυξης των οικονομιών.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι κίνδυνοι για το 2026 μετατοπίζονται εκ νέου προς μια δυσμενή κατεύθυνση: ενισχύονται οι πιέσεις στον πληθωρισμό, ενώ ταυτόχρονα αυξάνονται οι πιθανότητες επιβράδυνσης της οικονομικής μεγέθυνσης. Οι εξελίξεις στον Περσικό Κόλπο και η διαταραχή των ενεργειακών ροών επαναφέρουν με ένταση το σενάριο ενός συνδυασμού υψηλότερων τιμών και χαμηλότερης ανάπτυξης, επιβαρύνοντας τις προοπτικές σε παγκόσμιο και ευρωπαϊκό επίπεδο.
Για την ελληνική οικονομία, η υψηλή εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια καθιστά τις εξελίξεις αυτές ακόμη πιο κρίσιμες. Η άνοδος των τιμών σε πετρέλαιο, φυσικό αέριο και βασικές πρώτες ύλες επηρεάζει άμεσα το κόστος παραγωγής και μεταφέρεται σταδιακά στις τιμές καταναλωτή, την ώρα που οι διεθνείς οργανισμοί αναθεωρούν ήδη προς τα κάτω τις προβλέψεις για την ανάπτυξη και προς τα πάνω τον πληθωρισμό για το 2026.
2020-2026: μια περίοδος συνεχόμενων διαταραχών (shocks) από την πλευρά της προσφοράς και της ζήτησης
Τέτοιες ημέρες πριν από έξι χρόνια, στην Ελλάδα και σε πολλές χώρες της υφηλίου, εφαρμόζονταν τα πρώτα αυστηρά μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης για την αντιμετώπιση της πανδημίας του κορωνοϊού COVID-19. Δύναται να υποστηριχθεί ότι το πρώτο lockdown της πανδημίας «εγκαινίασε» μια περίοδο διαδοχικών έντονων διαταραχών για την οικονομία, άλλες παροδικές και άλλες επίμονες, τόσο από την πλευρά της προσφοράς (supply shocks) όσο και της ζήτησης (demand shocks). Η επίδοση της ελληνικής οικονομίας σε όρους ανάπτυξης και άλλων μακροοικονομικών μεγεθών αξιολογείται ως ικανοποιητική από επίσημους διεθνείς και εγχώριους οργανισμούς (βλ. Διάγραμμα 1).
Την πανδημία διαδέχθηκαν: πρώτον, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η συνακόλουθη ενεργειακή κρίση το 2022· δεύτερον, οι εχθροπραξίες στη Μέση Ανατολή το 2023· τρίτον, η ενίσχυση των πολιτικών προστατευτισμού το 2025· και, τέταρτον, η τρέχουσα σύρραξη στην ιδιαιτέρως ευαίσθητη για τις παγκόσμιες ενεργειακές ροές περιοχή του Περσικού Κόλπου. Παράλληλα, η εν λόγω περίοδος σημαδεύτηκε από ισχυρές παρεμβάσεις σε επίπεδο δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής, με στόχο την εξομάλυνση των διακυμάνσεων του οικονομικού κύκλου, από τη δημιουργία του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ) σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και από τη ραγδαία τεχνολογική πρόοδο στο πεδίο του ψηφιακού μετασχηματισμού των οικονομιών-κοινωνιών.
Μετά την ατμομηχανή και το σιδηρόδρομο στην πρώτη βιομηχανική επανάσταση, το πετρέλαιο, τη μηχανή εσωτερικής καύσης, τον ηλεκτρισμό και τις χημικές συνθέσεις στη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση, τους ηλεκτρικούς υπολογιστές, την επιστήμη της πληροφορικής και το διαδίκτυο στην τρίτη βιομηχανική επανάσταση, σήμερα βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση. Τα κύρια εργαλεία της είναι η τεχνητή νοημοσύνη, τα μεγάλα κέντρα δεδομένων και τα «έξυπνα» ρομπότ. Η τεχνολογική πρόοδος (technological progress), η βελτίωση της ποιότητας των θεσμών (quality of institutions) και η αύξηση του ανθρώπινου κεφαλαίου (human capital) επηρεάζουν θετικά την αθροιστική προσφορά και αποτελούν τους βασικούς πυλώνες για τη μακροπρόθεσμη μεγέθυνση των οικονομιών.
2026: ανοδικοί κίνδυνοι για τον πληθωρισμό και καθοδικοί κίνδυνοι για την ανάπτυξη λόγω των πολεμικών επιχειρήσεων στην περιοχή του Περσικού Κόλπου
Τα τρία τελευταία χρόνια στις εκθέσεις επίσημων οργανισμών (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης) για τις αναπτυξιακές προοπτικές της Ελλάδας και άλλων πολλών οικονομιών, υπογραμμιζόταν η ύπαρξη καθοδικών κινδύνων για τον πραγματικό ρυθμό μεγέθυνσης και ανοδικών κινδύνων για τον πληθωρισμό, δηλαδή σεναρίων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε χαμηλότερη ανάπτυξη και σε υψηλότερο πληθωρισμό σε σύγκριση με το βασικό σενάριο των εκτιμήσεων. Τα σενάρια αυτά, πέραν των κινδύνων που απορρέουν από την κλιματική κρίση, συνδέονταν κυρίως με ενδεχόμενη όξυνση των γεωπολιτικών εντάσεων και των εχθροπραξιών στα ενεργά μέτωπα. Τις τέσσερις τελευταίες εβδομάδες, λόγω των πολεμικών επιχειρήσεων ανάμεσα σε Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής-Ισραήλ και Ιράν, οι εν λόγω κίνδυνοι οξύνθηκαν.
Οι εν εξελίξει πολεμικές επιχειρήσεις στην περιοχή του Περσικού Κόλπου και το «κλείσιμο» των Στενών του Ορμούζ, ενός από τα σημαντικότερα σημεία συμφόρησης (chokepoints) της παγκόσμιας ναυτιλίας, συνοδεύτηκαν από μεγάλη αύξηση των διεθνών τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου (βλ. Διάγραμμα 2), καθώς και προϊόντων όπως τα λιπάσματα, τα οποία αποτελούν βασική εισροή στην αγροτική παραγωγή. Συνεπώς, συνιστούν μια διαταραχή κυρίως από την πλευρά της προσφοράς και, σε μικρότερο βαθμό, της ζήτησης. Στο διαχρονικό οικονομικό πρόβλημα του «τι θα παραχθεί», «πώς θα παραχθεί» και «για ποιον θα παραχθεί», πρόβλημα το οποίο λύνουν οι οικονομίες μέσω του κυρίαρχου μηχανισμού της αγοράς σε συνδυασμό με αναγκαίες κρατικές παρεμβάσεις, η τρέχουσα κρίση επηρεάζει άμεσα το «πώς» καθότι επιδρά στο κόστος παραγωγής.
Δεδομένης της υψηλής εξάρτησης της ελληνικής οικονομίας από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα, η αύξηση των τιμών της ενέργειας -στην περίπτωση που δεν αποδειχθεί βραχύβια- δύναται να δημιουργήσει δυνάμεις επιβράδυνσης του ρυθμού μεγέθυνσης, επιτάχυνσης του πληθωρισμού και επιδείνωσης του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών. Ήδη η Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ), στην πρόσφατη έκδοσή της “Note on the Greek Economy”, αναθεώρησε προς τα κάτω την πρόβλεψή της για την ανάπτυξη στην Ελλάδα το 2026 στο 1,9%, από 2,1% στην Ενδιάμεση Έκθεση Νομισματικής Πολιτικής του Δεκ-25, ενώ αναθεώρησε προς τα πάνω τον πληθωρισμό στο 3,1%, από 2,1% προηγουμένως. Παράλληλα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ), στο πλαίσιο του άρθρου ΙV για την αξιολόγηση της ελληνικής οικονομίας, μείωσε την εκτίμησή του για τον ρυθμό μεγέθυνσης στο 1,8%, από 2,0% στην τακτική έκδοσή του “World Economic Outlook” του Οκτ-25.
Το μέγεθος των επιδράσεων της τρέχουσας διαταραχής στην οικονομία, πέραν των αντιδράσεων σε επίπεδο οικονομικής πολιτικής, θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια, την ένταση και τη γεωγραφική έκταση των συγκρούσεων, αλλά και από τον χρόνο που θα απαιτηθεί για την επαναφορά των παγκόσμιων ροών ενέργειας και προϊόντων που διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ σε καθεστώς status quo ante.
Πρώτα στοιχεία του 2026 (προτού ξεσπάσουν οι εχθροπραξίες στον Περσικό Κόλπο): Θετικές προσδοκίες από τις επιχειρήσεις αλλά και επίμονος πληθωρισμός
Μετά τη θετική επίδοση της ελληνικής οικονομία το δ’ τρίμηνο του 2025, τα πρώτα διαθέσιμα στοιχεία του 2026 καταδεικνύουν βελτίωση των επιχειρηματικών προσδοκιών, αλλά και επίμονο πληθωρισμό. Σημειώνεται ότι τα στοιχεία αυτά αφορούν το δίμηνο Ιαν-Φεβ-26, δηλαδή την περίοδο πριν την έναρξη των εχθροπραξιών στην περιοχή του Περσικού Κόλπου.
Στο πεδίο των δεικτών οικονομικής συγκυρίας, ο δείκτης οικονομικού κλίματος, υποστηριζόμενος από τους δείκτες εμπιστοσύνης στη βιομηχανία και τις κατασκευές, ενισχύθηκε σε υψηλό εξαμήνου τον Φεβ-26 (107,7 μονάδες, άνω του μακροχρόνιου μέσου όρου των 100 μονάδων). Παράλληλα, ο δείκτης PMI μεταποίησης αυξήθηκε στις 54,4 μονάδες (επίσης σε υψηλό εξαμήνου), παραμένοντας σταθερά άνω του ορίου βελτίωσης/επιδείνωσης των λειτουργικών συνθηκών τα τελευταία τρία έτη.
Όσον αφορά το γενικό επίπεδο των τιμών, ο ετήσιος πληθωρισμός στην Ελλάδα, βάσει του Εναρμονισμένου Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΕνΔΤΚ), παρέμεινε κοντά στο 3,0% τους πρώτους μήνες του 2026, δηλαδή σε επίπεδα παρόμοια με εκείνα του προηγούμενου έτους. Σύμφωνα με την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ), διαμορφώθηκε στο 3,1% τον Φεβ-26 (έναντι 1,9% στην Ευρωζώνη), από 2,9% τον Ιαν-26. Ο γενικός δείκτης τιμών των υπηρεσιών αυξήθηκε σε ετήσια βάση κατά 4,3%, ενώ ο αντίστοιχος δείκτης των αγαθών κατά 2,1% (βλ. Διάγραμμα 3.1). Στα αγαθά, κυρίαρχο ρόλο διαδραματίζει ο πληθωρισμός των μη επεξεργασμένων τροφίμων (12,5% τον Φεβ-26), ενώ στις υπηρεσίες ξεχωρίζουν οι υπηρεσίες στέγασης (7,3% τον Φεβ-26).
Από τις δεκατρείς κύριες κατηγορίες αγαθών και υπηρεσιών, η κατηγορία «Διατροφή και μη αλκοολούχα ποτά» είχε τη μεγαλύτερη συνεισφορά, κατά 1,0 ποσοστιαία μονάδα (π.μ.), στον πληθωρισμό του Φεβ-26 (βλ. Διάγραμμα 3.2). Ακολούθησαν οι κατηγορίες: «Ξενοδοχεία, καφέ και εστιατόρια» (0,9 π.μ.), «Στέγαση, νερό, ηλεκτρικό ρεύμα, αέριο και άλλα καύσιμα» (0,4 π.μ.), «Ένδυση και υπόδηση» (0,4 π.μ.) και «Μεταφορές» (0,3 π.μ.).
