Καθώς ο πόλεμος βρίσκεται στην κρίσιμη 15η ημέρα, ο Ντόναλντ Τραμπ συνεχίζει το μπαράζ ασαφών και εγγενών αντιφατικών δηλώσεων, επιχειρώντας να αλλάξει τη δυναμική ενόψει του ανοίγματος των αγορών, επανέρχεται με υπόνοιες για εκεχειρία και παρασκηνιακές συζητήσεις, ενώ την ίδια στιγμή ο Λευκός Οίκος διαρρέει για πόλεμο έξι εβδομάδων.
Τιμές πετρελαίου πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, σχεδόν πλήρης παράλυση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ και κλιμακούμενες ανταλλαγές πυραύλων σε ολόκληρο τον Περσικό Κόλπο διαμορφώνουν μια νέα στρατηγική φάση στον πόλεμο με το Ιράν.
Λίγες ώρες πριν ανοίξουν οι διεθνείς αγορές, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι το Ιράν εμφανίζεται πρόθυμο για συμφωνία ώστε να τερματιστεί ο πόλεμος, όμως οι όροι που προσφέρει η Τεχεράνη δεν είναι ακόμη αποδεκτοί για την Ουάσιγκτον. Η χρονική συγκυρία της δήλωσης — Κυριακή, πριν από την έναρξη της διαπραγμάτευσης σε Ασία, Ευρώπη και ΗΠΑ — δείχνει ότι το μήνυμα δεν απευθυνόταν μόνο στο Ιράν, αλλά και στις αγορές που ετοιμάζονταν να ανατιμολογήσουν τον γεωπολιτικό κίνδυνο.
Οι δύο τελευταίες παρεμβάσεις του Τραμπ, που ζήτησε πρώτα τη συμμετοχή και άλλων χωρών στη διασφάλιση της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ και ότι η Τεχεράνη ζητά συμφωνία αλλά οι ΗΠΑ επιθυμούν καλύτερους όρους, σκιαγραφούν το προφίλ μιας εγγενώς αντιφατικής προσπάθειας επαναπροσδιορισμού του πλαισίου μέσα στο οποίο εξελίσσεται η διαμάχη.
Το Ιράν, από την πλευρά του, επιδιώκει τη διάχυση της έντασης στην ευρύτερη περιοχή, στοχεύοντας ενεργειακές εγκαταστάσειις, εντείνοντας την ασφυκτική αίσθηση που δημιουργείται από το κλείσιμο του Ορμούζ. Παράλληλα, ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν δήλωσε ότι το Ορμούζ είναι κλειστό κυρίως για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, δήλωση η οποία αν και δεν είναι απόλυτα ακριβής, καταδεικνύει ότι χώρες μπορούν να λαμβάνουν φορτία, αρκεί να λάβουν αποστάσεις από την Ουάσιγκτον και το Τελ Αβίβ.
Ο χρονισμός της νέας παρέμβασης Τραμπ
Οι δηλώσεις πραγματοποιήθηκαν σε μια φάση όπου η αγορά είχε ήδη μπροστά της ένα ιδιαίτερα φορτισμένο σύνολο εξελίξεων: κλιμάκωση των αμερικανικών και ισραηλινών επιθέσεων στο Ιράν, επέκταση των ιρανικών αντιποίνων στον Κόλπο, αυξανόμενες επιθέσεις με drones και πυραύλους σε κράτη της περιοχής και πρακτική δυσλειτουργία της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η αντίδραση των αγορών θα ήταν σχεδόν αναπόφευκτη: Νέα ανατίμηση του γεωπολιτικού κινδύνου. Με την παρέμβασή του, ο Τραμπ επιχείρησε να θέσει το πλαίσιο αυτής της ανατίμησης. Από τη μία πλευρά άφησε ανοικτό το ενδεχόμενο συμφωνίας, δηλώνοντας ότι το Ιράν «θέλει να συμφωνία». Από την άλλη πλευρά επιχείρησε να προβάλει ισχύ, υποστηρίζοντας ότι οι όροι που θέτει η Τεχεράμνη δεν ικανοποιούν την Ουάσιγκτον, άρα η σύγκρουση μπορεί να συνεχιστεί.
Την ίδια στιγμή, όμως, σύμβουλος από τον Λευκό Οίκο διαρρέει ότι το Πεντάγωνο έχει σχεδιασμό για πόλεμο έξι εβδομάδων, ήτοι τεσσάρων ακόμη, που συνπάγεται ότι η κατάσταση στο Ορμούζ δεν αναμένεται να εκτονωθεί άμεσα.
Με αυτόν τον τρόπο η Ουάσιγκτον επιχειρεί να στείλει ένα μήνυμα ελεγχόμενης αβεβαιότητας: η πόρτα της αποκλιμάκωσης παραμένει ανοικτή, όμως η αγορά πρέπει να προεξοφλήσει ότι η κρίση μπορεί να διαρκέσει.
Στο μεταξύ, ο Τραμπ κάλεσε χώρες που προμηθεύονται πετρέλαιο από την περιοχή να στείλουν πολεμικά πλοία για να διασφάλισουν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ, ζητώντας από την Κίνα και την Ιαπωνία να αναπτύξουν δυνάμεις, κάτι που υπό τις παρούσες συνθήκες δεν φαίνεται ότι θα υλοποιηθεί.
Αλυσιδωτές αντιδράσεις
Η σύγκρουση έχει ήδη μετατραπεί σε ενεργειακό σοκ. Η σχεδόν πλήρης αποσταθεροποίηση της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, οι επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και οι αμερικανικές επιδρομές στο νησί Kharg — το βασικό κέντρο εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν — δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η αγορά αναγκάζεται να προεξοφλήσει υψηλότερο γεωπολιτικό premium στην ενέργεια.
Το αποτέλεσμα είναι μια αλυσίδα μετάδοσης κινδύνου που ξεκινά από το πετρέλαιο και επεκτείνεται σε ολόκληρο το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Με τις τιμές του Brent ήδη πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι και τις κεντρικές τράπεζες να βρίσκονται λίγο πριν από κρίσιμες συνεδριάσεις, η γεωπολιτική κρίση απειλεί να μετατραπεί σε νέο κύμα πληθωριστικών πιέσεων με σαφείς στασιμοπληθωριστικές προεκτάσεις.
Δημιουργική ασάφεια
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ δήλωσε ότι το Ιράν εμφανίζεται πρόθυμο να διαπραγματευτεί μια συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου, ωστόσο ο ίδιος απέρριψε το ενδεχόμενο άμεσων συνομιλιών επειδή οι υφιστάμενοι όροι δεν θεωρούνται επαρκείς για την Ουάσιγκτον.
«Το Ιράν θέλει να κάνει συμφωνία και εγώ δεν θέλω να την κάνω, γιατί οι όροι δεν είναι ακόμη αρκετά καλοί», δήλωσε ο Τραμπ στο NBC, υπογραμμίζοντας ότι μια «πολύ ισχυρή» συμφωνία θα πρέπει να περιλαμβάνει ρητή δέσμευση της Τεχεράνης να εγκαταλείψει τις πυρηνικές της φιλοδοξίες.
Ο Αμερικανός πρόεδρος δεν αποκάλυψε λεπτομέρειες για πιθανές διαπραγματεύσεις, ενώ παραμένει ασαφές εάν υπάρχουν ενδιάμεσοι δίαυλοι επικοινωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης.
Παράλληλα, προειδοποίησε ότι ενδεχόμενη συνέχιση των ιρανικών ενεργειών κατά της ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ μπορεί να οδηγήσει σε πλήγματα κατά ενεργειακών υποδομών.
Ανακοινώνοντας την επίθεση στο νησί Kharg, ο Τραμπ δήλωσε ότι οι αμερικανικές δυνάμεις «κατέστρεψαν ολοκληρωτικά» στρατιωτικούς στόχους στο νησί, εξηγώντας ότι απέφυγε να πλήξει τις πετρελαϊκές εγκαταστάσεις για «λόγους αξιοπρέπειας». Προειδοποίησε ότι αυτό μπορεί να αλλάξει εάν το Ιράν συνεχίσει να παρεμποδίζει τις διεθνείς ενεργειακές ροές.
Η σύγκρουση γίνεται περιφεραικός πόλεμος
Ο πόλεμος προκαλεί παράλληλες κρίσεις σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.
Στον Λίβανο έχουν καταγραφεί περίπου 700 νεκροί από ισραηλινές επιθέσεις που συνδέονται με τη σύγκρουση με τη Χεζμπολάχ, ενώ η Ιορδανία ανακοίνωσε ότι αναχαίτισε 79 βαλλιστικούς πυραύλους και drones μέσα σε μία εβδομάδα.
Στο Ιράκ, βλήμα έπληξε το συγκρότημα της αμερικανικής πρεσβείας στη Βαγδάτη, οδηγώντας την Ουάσιγκτον να ζητήσει από τους αμερικανούς πολίτες να εγκαταλείψουν άμεσα τη χώρα λόγω απειλών από φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές.
Η αστάθεια επηρεάζει ακόμη και τη διεθνή οικονομική δραστηριότητα. Η Formula 1 ακύρωσε τους αγώνες σε Μπαχρέιν και Σαουδική Αραβία λόγω των κινδύνων ασφαλείας.
Οι αμερικανικές επιδρομές στο νησί Kharg, το βασικό κέντρο εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν, και τα ιρανικά αντίποινα που εξαπλώνονται σε ολόκληρη την περιοχή του Κόλπου μετατρέπουν τη σύγκρουση σε μια άμεση αντιπαράθεση γύρω από τις ενεργειακές ροές και τον έλεγχο των θαλάσσιων οδών. Οι ΗΠΑ επιχειρούν να συγκροτήσουν διεθνή ναυτική δύναμη για να διασφαλίσουν τη διέλευση από το Ορμούζ, ενώ η Τεχεράνη θέτει πολιτικές και στρατηγικές προϋποθέσεις πριν εξετάσει οποιαδήποτε διπλωματική λύση.
Στο επίκεντρο της σύγκρουσης βρίσκεται η στρατηγική του Ντόναλντ Τραμπ. Οι τελευταίες τοποθετήσεις του αποκαλύπτουν έναν συνδυασμό στρατιωτικής πίεσης και επιλεκτικής διπλωματικής ανοικτότητας, με στόχο οι ΗΠΑ να διαμορφώσουν τους όρους οποιασδήποτε μελλοντικής συμφωνίας.
Τα Στενά του Ορμούζ κεντρικό μέτωπο
Τα Στενά του Ορμούζ, από τα οποία διέρχεται περίπου το 20% των παγκόσμιων εξαγωγών πετρελαίου, έχουν μετατραπεί στο βασικό στρατηγικό πεδίο της σύγκρουσης.
Το Ιράν δεν έχει ανακοινώσει επίσημο αποκλεισμό, όμως έχει ουσιαστικά θέσει υπό έλεγχο τη θαλάσσια οδό απειλώντας πλοία που συνδέονται με τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους. Σύμφωνα με την υπηρεσία UK Maritime Trade Operations, έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 16 επιθέσεις σε πλοία στην περιοχή από την έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου.
Ο Τραμπ απάντησε καλώντας σε διεθνή ναυτική κινητοποίηση.
Ζήτησε από Κίνα, Γαλλία, Ιαπωνία, Νότια Κορέα και Ηνωμένο Βασίλειο να αποστείλουν πολεμικά πλοία για να διασφαλιστεί η ελεύθερη διέλευση από το Ορμούζ, υποστηρίζοντας ότι τα κράτη που εξαρτώνται από την ενέργεια του Κόλπου πρέπει να αναλάβουν ευθύνη για την ασφάλεια της διαδρομής.
«Αυτό θα έπρεπε πάντα να είναι συλλογική προσπάθεια, και τώρα θα γίνει», έγραψε στην πλατφόρμα Truth Social.
Η Γαλλία έχει ήδη δεσμευθεί να αποστείλει τουλάχιστον δέκα πολεμικά πλοία στην περιοχή, ενώ άλλες χώρες δεν έχουν ακόμη ανακοινώσει επισήμως τις προθέσεις τους.
Αντίποινα σε ολόκληρο τον Κόλπο
Το Ιράν εντείνει τις επιθέσεις με πυραύλους και drones κατά του Ισραήλ και κρατών του Κόλπου μετά την κοινή αμερικανοϊσραηλινή επίθεση που ξεκίνησε τον πόλεμο.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ανακοίνωσαν ότι έχουν αναχαιτίσει πάνω από 1.600 drones και περισσότερους από 300 πυραύλους από την αρχή της σύγκρουσης. Οι εκρήξεις που ακούστηκαν στο Ντουμπάι προήλθαν από αναχαιτίσεις αυτών των επιθέσεων.
Επίθεση με drone οδήγησε σε προσωρινή διακοπή των φορτώσεων πετρελαίου στο λιμάνι Fujairah, έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς κόμβους της περιοχής, αν και οι εξαγωγές επανεκκίνησαν αφού αξιολογήθηκαν οι ζημιές. Το λιμάνι είναι κρίσιμο γιατί επιτρέπει εξαγωγές πετρελαίου χωρίς διέλευση από το Ορμούζ.
Ιρανικές επιθέσεις στόχευσαν επίσης ενεργειακές και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Πυρκαγιά εκδηλώθηκε στο βιομηχανικό συγκρότημα Ruwais στο Άμπου Ντάμπι μετά από επίθεση drone, ενώ η Σαουδική Αραβία αναχαίτισε τουλάχιστον δέκα drones κοντά στο Ριάντ και στην ανατολική πετρελαιοπαραγωγική περιοχή.
Στο Μπαχρέιν ενεργοποιήθηκαν σειρήνες και οι αρχές κάλεσαν τους πολίτες να παραμείνουν σε ασφαλείς χώρους.
Η οικονομική επίπτωση είναι ήδη εμφανής. Η Aluminium Bahrain ανακοίνωσε σταδιακή διακοπή λειτουργίας γραμμών παραγωγής που αντιστοιχούν στο 19% της συνολικής παραγωγικής της δυναμικότητας, λόγω κινδύνων στην εφοδιαστική αλυσίδα.
Η Τεχεράνη απορρίπτει τις διαπραγματεύσεις
Παρά τις δηλώσεις Τραμπ ότι το Ιράν επιδιώκει συμφωνία, η Τεχεράνη αρνείται ότι βρίσκονται σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις.
Ο υπουργός Εξωτερικών Abbas Araghchi δήλωσε ότι η χώρα του δεν ζήτησε συνομιλίες ή κατάπαυση του πυρός και κατηγόρησε τις ΗΠΑ ότι επιτέθηκαν ενώ βρίσκονταν ήδη σε διπλωματικές επαφές.
«Δεν βλέπουμε κανέναν λόγο να μιλήσουμε με τους Αμερικανούς», δήλωσε σε συνέντευξη στο CBS.
Πρόσθεσε ότι το Ιράν θα συνεχίσει να αμύνεται μέχρι η Ουάσιγκτον να αποδεχθεί ότι διεξάγει έναν «παράνομο πόλεμο» που δεν μπορεί να κερδηθεί.
Η Τεχεράνη έχει επίσης αφήσει να εννοηθεί ότι ο τερματισμός του πολέμου θα μπορούσε να εξεταστεί μόνο με εγγυήσεις ότι δεν θα επαναληφθούν επιθέσεις και με αποζημιώσεις για τις ζημιές που προκάλεσαν οι αμερικανικές και ισραηλινές επιδρομές.
Παράλληλα επιχειρεί να δείξει ανθεκτικότητα, δηλώνοντας ότι οι εξαγωγές πετρελαίου από το Kharg συνεχίζονται.
Γεωοικονομικό σκηνικό
Η αγορά προεξοφλεί νέο ενεργειακό σοκ
Η κλιμάκωση της κρίσης έχει ήδη αρχίσει να επηρεάζει τις διεθνείς αγορές. Το Brent ξεπέρασε τα 100 δολάρια το βαρέλι για πρώτη φορά από το 2022, αντανακλώντας τον αυξανόμενο φόβο διακοπής των ενεργειακών ροών από τον Κόλπο.
Η φυσική αντίδραση των αγορών σε ένα τέτοιο περιβάλλον είναι η μετάβαση σε καθεστώς risk-off. Αυτό σημαίνει πίεση στις μετοχές και στα crypto, ενίσχυση του δολαρίου ως ασφαλούς καταφυγίου και πιθανή άνοδο των αποδόσεων στα κρατικά ομόλογα καθώς οι πληθωριστικές προσδοκίες αναθεωρούνται προς τα πάνω.
Πληθωρισμός και κεντρικές τράπεζες
Το γεωπολιτικό σοκ έρχεται σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη στιγμή για τη νομισματική πολιτική. Οι κεντρικές τράπεζες βρίσκονται μπροστά σε συνεδριάσεις όπου θα πρέπει να αξιολογήσουν εάν η πορεία αποκλιμάκωσης των επιτοκίων μπορεί να συνεχιστεί.
Η άνοδος της ενέργειας δημιουργεί νέες πληθωριστικές πιέσεις, οι οποίες προστίθενται σε ένα ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον λόγω των εμπορικών δασμών και των διαταραχών στις εφοδιαστικές αλυσίδες.
Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ένα νέο κύμα στασιμοπληθωρισμού, δηλαδή ταυτόχρονα χαμηλότερη ανάπτυξη και υψηλότερο πληθωρισμό.
