Καθώς οι τραπεζίτες πιέζουν για απορρύθμιση στην Ευρώπη, κερδίζοντας πολλές από τις μάχες σε πολιτικό επίπεδο, οι επόπτες έχουν αρχίσει να αγχώνονται, καθώς η κεφαλαιακή διάρθρωση και η διαχείριση ρίσκου έχουν αρχίσει να καθίστανται γκρίζες ζώνες…
Αφού οι ανησυχίες τους δεν τυγχάνουν της απαραίτητης προσοχής, πλέον υιοθετούν μια πιο… επιθετική στάση, με εκθέσεις και διαρροές, με στόχο να θέσουν τα θέματα στην προσοχή των αγορών ώστε να ελεγχθούν οι πρακτικές των τραπεζών και να ασκηθεί πίεση στους πολιτικούς και τους τραπεζίτες.
Ένα τεχνικό μέχρι πρόσφατα εργαλείο διαχείρισης κεφαλαίων μετατρέπεται σε αντικείμενο αυξημένης εποπτικής ανησυχίας.
Οι συνθετικές μεταβιβάσεις κινδύνου (Synthetic Risk Transfers – SRTs), που χρησιμοποιήθηκαν ευρέως για τη βελτιστοποίηση των ισολογισμών των τραπεζών, καταγράφουν ταχεία ανάπτυξη στην Ευρώπη και επιταχυνόμενη διείσδυση στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Με περίπου 750 δισ. ευρώ χαρτοφυλακίων δανείων να καλύπτονται συνθετικά στις μεγάλες δικαιοδοσίες – ποσοστό που αντιστοιχεί κατά μέσο όρο στο 1,1% των συνολικών ενοποιημένων στοιχείων ενεργητικού – η αγορά αποκτά πλέον μακροπροληπτική σημασία.
Η BIS, μέσω της Επιτροπής της Βασιλείας για την Τραπεζική Εποπτεία, επισημαίνει ρητά ότι ο ρυθμός ανάπτυξης, η δομή και οι διασυνδέσεις των SRTs απαιτούν εντατική παρακολούθηση. Η πρόσφατη ανάλυση της Επιτροπής αναγνωρίζει ότι οι συναλλαγές αυτές διευκολύνουν τον επιμερισμό κινδύνου και στηρίζουν τη χρηματοδότηση της οικονομίας, ταυτόχρονα όμως εντοπίζει αναδυόμενες ευπάθειες που σχετίζονται με την αδιαφάνεια, τη μόχλευση μη τραπεζικών φορέων και τον κίνδυνο αναχρηματοδότησης.
Η μεταβολή του τόνου είναι σαφής. Οι εποπτικές αρχές δεν αντιμετωπίζουν πλέον τις SRTs ως εξειδικευμένο εργαλείο κεφαλαιακής διαχείρισης, αλλά τις εντάσσουν στο ευρύτερο πλέγμα διασυνδέσεων μεταξύ τραπεζών και μη τραπεζικών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων (NBFIs). Η BIS και, κατ’ επέκταση, ο SSM αξιολογούν πλέον τη συγκεκριμένη αγορά ως δυνητικό κόμβο μετάδοσης συστημικού κινδύνου.
Διαβάστε επίσης: Πώς λειτουργούν οι SRTs και γιατί τις επιλέγουν οι τράπεζες
Η εκρηκτική ανάπτυξη της αγοράς
Η δυναμική της αγοράς εξηγεί τη μετατόπιση της εποπτικής προσοχής.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της Επιτροπής της Βασιλείας, τράπεζες σε ΗΠΑ, Καναδά, Ηνωμένο Βασίλειο και ευρωζώνη έχουν μεταφέρει πιστωτικό κίνδυνο ύψους περίπου 750 δισ. ευρώ μέσω SRTs. Το ποσοστό προστατευμένων στοιχείων ενεργητικού κυμαίνεται από 0,9% έως 1,8% του συνολικού ενεργητικού, γεγονός που αποτυπώνει σημαντική αλλά άνιση υιοθέτηση.
Η Ευρώπη προηγείται. Η ετήσια έκδοση SRTs στην ΕΕ υπερτριπλασιάστηκε μεταξύ 2016 και 2024, ενισχυμένη από το κανονιστικό πλαίσιο STS που προσέφερε ευνοϊκή μεταχείριση σε επιλέξιμες συνθετικές τιτλοποιήσεις. Μετά τις τροποποιήσεις του 2021, που ενέταξαν ορισμένες συνθετικές δομές στο καθεστώς STS, οι εκδόσεις στην ευρωζώνη σχεδόν διπλασιάστηκαν από περίπου 73 δισ. ευρώ το 2021 σε 145 δισ. ευρώ το 2022, για να σταθεροποιηθούν κοντά στα 139 δισ. ευρώ το 2023.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι όγκοι αυξήθηκαν απότομα μετά το 2023, όταν διευκρινίστηκε η κεφαλαιακή μεταχείριση των συναλλαγών. Η κανονιστική σαφήνεια ενίσχυσε την προσφορά σε ένα περιβάλλον αυξημένων επιτοκίων και περιορισμένων περιθωρίων.
Στην Ευρώπη, τράπεζες του Ηνωμένου Βασιλείου και της ΕΕ εμφανίζουν ιδιαίτερη δραστηριότητα. Ιδρύματα όπως η Barclays, η BAWAG και η Alpha Bank συγκαταλέγονται μεταξύ των πιο εντατικών χρηστών σε σχέση με το μέγεθος των εταιρικών χαρτοφυλακίων τους, με περίπου 12% αυτών να καλύπτεται συνθετικά σε ορισμένες περιπτώσεις. Η συγκέντρωση αυτή εξηγεί γιατί ο SSM παρακολουθεί στενά την εξέλιξη.
Οι βασικές ανησυχίες της Βασιλείας
Η Επιτροπή της Βασιλείας αποφεύγει δραματικές διατυπώσεις, ωστόσο η ανάλυσή της καταγράφει σαφείς εστίες κινδύνου.
Διασύνδεση τραπεζών και NBFIs. Οι SRTs αυξάνουν την εξάρτηση των τραπεζών από τη φερεγγυότητα και τη διάθεση ανάληψης κινδύνου μη τραπεζικών επενδυτών. Σε συνθήκες πίεσης, η ικανότητα αυτών των φορέων να απορροφήσουν ζημίες μπορεί να περιοριστεί. Παράλληλα, οι ίδιες οι τράπεζες συχνά χρηματοδοτούν τους επενδυτές που αγοράζουν τις βαθμίδες κινδύνου, δημιουργώντας αμφίδρομες εξαρτήσεις.
Αδιαφάνεια και πολυπλοκότητα. Οι συναλλαγές είναι συχνά προσαρμοσμένες και περίπλοκες, με διαφοροποιημένους μηχανισμούς ενεργοποίησης και κατανομής ζημιών. Η εποπτική αξιολόγηση της ουσιαστικής μεταφοράς κινδύνου καθίσταται δυσχερής, ενώ ενδέχεται να συσσωρεύεται συγκέντρωση σε συγκεκριμένες κατηγορίες επενδυτών.
Κίνητρα και ποιότητα χορηγήσεων. Η έντονη επιδίωξη κεφαλαιακής ελάφρυνσης μπορεί να επηρεάσει τις δομές διαβάθμισης ή τα πρότυπα πιστοδότησης. Η μεταφορά δυσανάλογου τμήματος κινδύνου σε επενδυτές με υψηλή μόχλευση ενδέχεται να αυξήσει τη συστημική ευπάθεια.
Κίνδυνος αναχρηματοδότησης. Τα SRTs έχουν περιορισμένη διάρκεια. Με τη λήξη τους, οι τράπεζες οφείλουν να ανανεώσουν την προστασία. Σε περιβάλλον ύφεσης, η επενδυτική ζήτηση μπορεί να περιοριστεί, οδηγώντας σε απότομη αύξηση των σταθμισμένων στοιχείων ενεργητικού. Η δυναμική αυτή ενισχύει την προκυκλικότητα.
Ο ρόλος του SSM και η ευρωπαϊκή διάσταση
Δεδομένης της έντονης χρήσης στην Ευρώπη, ο SSM τοποθετεί τα SRTs στον πυρήνα της εποπτικής του ανάλυσης. Η εστίαση μετατοπίζεται από την επιλεξιμότητα των συναλλαγών στη συστημική τους αποτύπωση: Συγκέντρωση αντισυμβαλλομένων, ωριμάνσεις συναλλαγών, ευθυγράμμιση κινήτρων και αντοχή σε σενάρια πίεσης.
Η συζήτηση μεταβαίνει από το «πληροί τα κριτήρια;» στο «τι θα συμβεί εάν η αγορά παγώσει;». Η μετατόπιση αυτή αποτυπώνει ενισχυμένη εγρήγορση.
Ασφυκτικό pressing από τους επόπτες
Η Επιτροπή της Βασιλείας δεν εισηγείται άμεσους περιορισμούς. Ζητεί ενισχυμένη εποπτική παρακολούθηση, καλύτερη συλλογή δεδομένων και συνεκτικά διεθνή πρότυπα. Δίνεται έμφαση στη διασφάλιση ουσιαστικής μεταφοράς κινδύνου, στη σαφήνεια των συμβατικών όρων και στη διατήρηση επαρκούς έκθεσης από την πλευρά των τραπεζών.
Η προσέγγιση είναι προληπτική. Τα SRTs αναγνωρίζονται ως χρήσιμο εργαλείο κατανομής κινδύνου και στήριξης της πιστωτικής επέκτασης. Παράλληλα, η BIS προειδοποιεί ότι η περαιτέρω διεύρυνση χωρίς ενισχυμένη εποπτεία θα μπορούσε να εντείνει τις συστημικές ευπάθειες.
Από εργαλείο βελτιστοποίησης σε πιθανό σημείο μετάδοσης κινδύνου
Οι συνθετικές μεταβιβάσεις κινδύνου εξελίχθηκαν από εξειδικευμένη πρακτική κεφαλαιακής διαχείρισης σε εκτεταμένο δίκτυο κατανομής πιστωτικού κινδύνου μεταξύ τραπεζών και μη τραπεζικών φορέων. Με χαρτοφυλάκια ύψους 750 δισ. ευρώ και επιταχυνόμενη ανάπτυξη, η αγορά αποκτά διαστάσεις που επηρεάζουν τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα.
Η BIS και ο SSM διαμορφώνουν πλέον το πλαίσιο για αυστηρότερη παρακολούθηση. Το ζητούμενο είναι η διασφάλιση ότι η σημερινή κεφαλαιακή ελάφρυνση δεν θα μετατραπεί σε αυριανή πηγή συστημικής αστάθειας.
Οι εποπτικές αρχές δεν ενεργοποιούν ακόμη συναγερμό. Ενισχύουν όμως εμφανώς την επιτήρηση και προετοιμάζονται για παρέμβαση, εφόσον οι συνθήκες το απαιτήσουν.
