Σε μια σκληρή αλλά όχι απροσδόκητη ήττα το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ αποφάσισε την ακύρωση των δασμών του Ντόναλντ Τραμπ, του ακρογωνιαίου λίθου της οικονομικής και γεωοικονομικής του πολιτικής του, προκαλώντας την οργίλη αντίδρασή του, ενώ επανέφερε στο τραπέζι το θέμα ενός plan B.
Το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ με πλειοψηφία 6-3 και τον πρόεδρο στην πλευρά της πλειοψηφίας έκρινε ότι ο Ντόναλντ Τραμπ υπερέβη τα όρια της εξουσίας του με τη θέσπιση του νόμου International Emergency Economic Powers Act (IEEPA). Ο πρόεδρος του Ανωτάτου Δικαστηρίου John Roberts, γράφοντας την απόφαση της πλειοψηφίας, υπογράμμισε ότι η αρμοδιότητα καθορισμού δασμών ανήκει ιστορικά στο Κογκρέσο, θέτοντας ένα σαφές συνταγματικό όριο στην εκτελεστική εξουσία στον τομέα της εμπορικής πολιτικής.
Οι αγορές αντέδρασαν άμεσα. Οι αμερικανικές μετοχές και οι αποδόσεις των κρατικών ομολόγων σημείωσαν αρχικά άνοδο, ενώ το δολάριο υποχώρησε. Η απόφαση εισάγει ταυτόχρονα ανακούφιση και αβεβαιότητα στο παγκόσμιο εμπορικό σύστημα: ανακούφιση για εισαγωγείς και καταναλωτές που αντιμετώπιζαν αυξημένο κόστος, αβεβαιότητα για το εάν θα υπάρξουν επιστροφές χρημάτων, για τις δημοσιονομικές επιπτώσεις και για τις επόμενες κινήσεις της κυβέρνησης.
Η απόφαση έρχεται σε μια περίοδο υψηλής πολιτικής έντασης, λίγες ημέρες πριν από την ομιλία του προέδρου για την Κατάσταση της Ένωσης, όπου η οικονομία αναμενόταν να βρεθεί στο επίκεντρο. Παράλληλα, αναγκάζει σε αναθεώρηση τις εμπορικές σχέσεις που είχαν διαμορφωθεί στη βάση δασμών τους οποίους το Δικαστήριο πλέον ακυρώνει.
Η εξουσία στο Κογκρέσο
Η πλειοψηφία του Δικαστηρίου κατέληξε ότι ο πρόεδρος υπερέβη τα όρια χρησιμοποιώντας το IEEPA, έναν νόμο σχεδιασμένο για περιπτώσεις εθνικής έκτακτης ανάγκης, ώστε να επιβάλει ευρείς και παγκόσμιους δασμούς. Ο δικαστής Neil Gorsuch, σε σύμφωνη γνώμη, παρουσίασε αναλυτικά την ιστορική εξέλιξη των αμερικανικών δασμών από την ίδρυση του κράτους, τονίζοντας ότι η σχετική εξουσία είχε «σκόπιμα και αυστηρά» δοθεί στο Κογκρέσο.
Ο Gorsuch απέρριψε την ιδέα ότι ένας πρόεδρος μπορεί να διαθέτει σχεδόν απεριόριστη διακριτική ευχέρεια στον καθορισμό δασμών. Υποστήριξε ότι το ιστορικό προηγούμενο δεν στηρίζει την άποψη πως η εκτελεστική εξουσία μπορεί να επιβάλλει δασμούς σε οποιοδήποτε ύψος, σε οποιαδήποτε χώρα ή προϊόν και να αλλάζει απόφαση κατά βούληση. Στην ουσία, το Ανώτατο Δικαστήριο επαναβεβαίωσε ότι η φορολόγηση μέσω δασμών αποτελεί αρμοδιότητα της νομοθετικής εξουσίας, ακόμη και όταν επιχειρείται να παρουσιαστεί ως μέτρο έκτακτης ανάγκης.
Η απόφαση περιορίζει μία από τις πιο διευρυμένες ερμηνείες προεδρικής εμπορικής εξουσίας στη σύγχρονη ιστορία των ΗΠΑ.
Ακαριαία αντίδραση των αγορών
Οι χρηματοπιστωτικές αγορές ερμήνευσαν την απόφαση ως γενικά θετική για την ανάπτυξη, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. Οι μετοχές και οι αποδόσεις των αμερικανικών κρατικών ομολόγων κινήθηκαν ανοδικά, αντανακλώντας προσδοκίες για:
- χαμηλότερους πραγματικούς δασμολογικούς συντελεστές,
- μείωση των πληθωριστικών πιέσεων,
- βελτίωση των εταιρικών περιθωρίων κέρδους.
Το δολάριο, ωστόσο, υποχώρησε, πιθανόν λόγω αλλαγής στις προσδοκίες για τον πληθωρισμό και τα επιτόκια ή λόγω αναπροσαρμογής των εμπορικών ροών κεφαλαίων.
Οικονομολόγοι χαρακτήρισαν την εξέλιξη ευνοϊκή για την οικονομία. Η Heather Long, επικεφαλής οικονομολόγος της Navy Federal Credit Union, περιέγραψε την απόφαση ως «δώρο για την οικονομία», υποστηρίζοντας ότι θα οδηγήσει σε επανακαθορισμό της εμπορικής πολιτικής με χαμηλότερους και πιο ομαλά επιβαλλόμενους δασμούς, προσφέροντας ανάσα στους καταναλωτές. Τόνισε ότι η απόφαση ευνοεί ιδιαίτερα τις μικρότερες επιχειρήσεις, οι οποίες δεν διαθέτουν εξειδικευμένα στελέχη διαχείρισης εφοδιαστικής αλυσίδας ούτε την πολιτική ισχύ για να διεκδικούν εξαιρέσεις.
Μπορεί να δουλέψει plan B;
Το πιο σημαντικό ζήτημα που παραμένει ανοιχτό είναι εάν οι επιχειρήσεις που έχουν ήδη πληρώσει δασμούς βάσει του IEEPA θα δικαιούνται επιστροφή χρημάτων. Ο πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας της Ατλάντα Raphael Bostic επισήμανε ότι η πραγματική επίδραση της απόφασης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από αυτήν ακριβώς την παράμετρο.
Εάν επιβληθούν επιστροφές, ενδέχεται να προκύψει σοβαρή διαταραχή για επιχειρήσεις και εφοδιαστικές αλυσίδες, καθώς θα απαιτηθούν λογιστικές προσαρμογές, επανατιμολογήσεις και αναθεώρηση στρατηγικών αποθεμάτων.
Ο Bostic έθεσε επίσης ένα δεύτερο, πιο στρατηγικό ζήτημα: αν οι επιχειρήσεις θα επιστρέψουν στα παλαιότερα μοντέλα λειτουργίας τους ή αν οι προσαρμογές που έκαναν το προηγούμενο έτος στην εφοδιαστική αλυσίδα θα εξελιχθούν σε νέο μόνιμο καθεστώς. Όπως σημείωσε, οι εταιρίες πραγματοποιούν ήδη «υπολογισμούς» για το πώς η απόφαση θα επηρεάσει όχι μόνο τις ίδιες, αλλά και τους συνεργάτες, τους προμηθευτές και τελικά τη συμπεριφορά των καταναλωτών.
Ποσοτικοποίηση των επιπτώσεων στην οικονομία
Το Yale Budget Lab έχει ήδη επιχειρήσει να αποτυπώσει αριθμητικά τις επιπτώσεις της υπόθεσης. Τα βασικά συμπεράσματα είναι τα εξής:
Χωρίς τους δασμούς του IEEPA:
- οι καταναλωτές θα αντιμετωπίσουν μέσο πραγματικό δασμολογικό συντελεστή 9,1%, που παραμένει ο υψηλότερος από το 1946 (εξαιρουμένου του 2025),
- το γενικό επίπεδο τιμών θα αυξηθεί κατά 0,6% βραχυπρόθεσμα, κάτι που ισοδυναμεί με απώλεια περίπου 800 δολαρίων για το μέσο νοικοκυριό και 400 δολαρίων για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα,
- μακροπρόθεσμα, η αμερικανική οικονομία θα είναι κατά 0,1% μικρότερη, κάτι που αντιστοιχεί σε περίπου 30 δισ. δολάρια ετησίως σε όρους δολαρίων του 2025.
Εάν οι δασμοί του IEEPA παρέμεναν σε ισχύ, οι επιπτώσεις θα ήταν αισθητά πιο βαριές:
- πραγματικός δασμολογικός συντελεστής 16,9%,
- αύξηση τιμών 1,2%,
- μακροπρόθεσμη μείωση του ΑΕΠ κατά 0,3%.
Σε δημοσιονομικό επίπεδο, όλοι οι δασμοί που έχουν εφαρμοστεί έως τον Φεβρουάριο του 2026 εκτιμάται ότι θα αποφέρουν περίπου 1,2 τρισ. δολάρια για την περίοδο 2026–2035. Ωστόσο, η χαμηλότερη οικονομική ανάπτυξη περιορίζει το τελικό δημοσιονομικό όφελος, οδηγώντας σε καθαρά δυναμικά έσοδα περίπου 1 τρισ. δολαρίων. Αν οι δασμοί του IEEPA δεν ακυρώνονταν, τα ποσά αυτά θα ήταν υπερδιπλάσια.
Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών, τα έσοδα από δασμούς συνέβαλαν στη μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος κατά 17% στους πρώτους τέσσερις μήνες του οικονομικού έτους. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι, παρότι οι δασμοί δεν μετασχημάτισαν το δημοσιονομικό τοπίο, προσέφεραν μετρήσιμη ενίσχυση στη δημοσιονομική εικόνα.
Επιπτώσεις
Η αυτοκινητοβιομηχανία, ένας από τους κλάδους που επλήγησαν περισσότερο από τους δασμούς, ενδέχεται να δει περιορισμένη άμεση ανακούφιση. Ο λόγος είναι ότι πολλοί δασμοί σε εισαγόμενα αυτοκίνητα και ανταλλακτικά έχουν επιβληθεί μέσω άλλης νομοθετικής εξουσιοδότησης, η οποία βασίζεται σε λόγους εθνικής ασφάλειας και δεν επηρεάζεται από τη συγκεκριμένη απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου.
Παρόλα αυτά, εταιρίες του κλάδου ήταν μεταξύ των περισσότερων από 1.000 επιχειρήσεων που κατέθεσαν αγωγές κατά της κυβέρνησης, επιδιώκοντας να ανακτήσουν ποσά που κατέβαλαν σε περίπτωση ακύρωσης των δασμών του IEEPA. Το δικαστικό μέτωπο πλέον μετατοπίζεται σε διεκδικήσεις επιστροφών και σε ερμηνείες εφαρμογής της απόφασης.
Οι λιανεμπορικές επιχειρήσεις και οι μικρότερες εταιρίες που εξαρτώνται από εισαγωγές εκτιμάται ότι θα είναι οι μεγαλύτεροι ωφελημένοι, ιδιαίτερα όσες δεν διαθέτουν οργανωμένες δομές διαχείρισης εφοδιαστικής αλυσίδας.
Στον αέρα η εμπορική πολιτική Τραμπ
Η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου δεν περιορίζεται στις εσωτερικές ισορροπίες εξουσίας στις ΗΠΑ, καθώς δημιουργεί άμεσες διεθνείς παρενέργειες. Ξένες κυβερνήσεις είχαν διαμορφώσει εμπορικές συμφωνίες με τον Λευκό Οίκο στη βάση των δασμών που επιβλήθηκαν μέσω του IEEPA, αποδεχόμενες σε αρκετές περιπτώσεις όρους ή παραχωρήσεις υπό την πίεση ενός δασμολογικού καθεστώτος που παρουσιαζόταν ως δεδομένο και διαρκές. Μετά την ακύρωση των συγκεκριμένων δασμών, οι εμπορικοί εταίροι των ΗΠΑ καλούνται πλέον να επανεκτιμήσουν τη στάση τους, καθώς το θεσμικό πλαίσιο στο οποίο βασίστηκαν οι συμφωνίες αυτές καταρρέει.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν οι κυβερνήσεις που διαπραγματεύτηκαν με την Ουάσινγκτον θα επιδιώξουν να επαναδιαπραγματευτούν τους όρους των συμφωνιών υπό νέο νομικό πλαίσιο ή αν θα επιλέξουν να τις διατηρήσουν ως έχουν, για λόγους σταθερότητας και αποφυγής νέας εμπορικής αναταραχής. Παράλληλα, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να τεθεί στο τραπέζι η αναθεώρηση παραχωρήσεων που είχαν δοθεί σε μια συγκυρία όπου οι δασμοί λειτουργούσαν ως εργαλείο πίεσης και ως μοχλός πολιτικής διαπραγμάτευσης.
Η απόφαση εισάγει έτσι έναν ισχυρό παράγοντα νομικής αβεβαιότητας στη διεθνή εμπορική διπλωματία που άσκησαν οι ΗΠΑ το τελευταίο έτος. Οι διεθνείς συνομιλητές της Ουάσινγκτον θα αξιολογήσουν πλέον όχι μόνο το περιεχόμενο των συμφωνιών, αλλά κυρίως τη θεσμική τους αντοχή, αναζητώντας απάντηση στο κατά πόσο οι αμερικανικές δεσμεύσεις διαθέτουν πραγματική διάρκεια ή μπορούν να ανατραπούν αιφνιδίως από δικαστικές εξελίξεις και εσωτερικές θεσμικές συγκρούσεις.
Πολιτικές και στρατηγικές προεκτάσεις
Η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου ανεβάζει εκθετικά την πολιτική ένταση ενόψει της ομιλίας του προέδρου για την Κατάσταση της Ένωσης. Καθώς αρκετοί δικαστές του Δικαστηρίου παραδοσιακά παρίστανται στην τελετή, διαμορφώνεται ένα ιδιαίτερα φορτισμένο σκηνικό, στο οποίο ο πρόεδρος ενδέχεται να επιλέξει να απαντήσει δημόσια και πολιτικά σε μια ετυμηγορία που περιορίζει ευθέως τις εξουσίες του στον κρίσιμο τομέα της εμπορικής πολιτικής.
Σε επίπεδο στρατηγικής, η κυβέρνηση δεν στερείται εργαλείων. Διατηρεί τη δυνατότητα να προχωρήσει σε νέους δασμούς μέσω άλλων νομικών διατάξεων, αξιοποιώντας διαφορετικές θεσμικές διαδρομές, κυρίως εκείνες που επικαλούνται λόγους εθνικής ασφάλειας ή εμπορικής προστασίας. Ωστόσο, αναλυτές της Natixis εκτιμούν ότι οι πραγματικοί δασμολογικοί συντελεστές πιθανότατα έχουν ήδη φτάσει σε κορύφωση, καθώς το πολιτικό βάρος μετατοπίζεται πλέον προς το ζήτημα της προσιτότητας και του κόστους ζωής. Υπό το πρίσμα των ενδιάμεσων εκλογών, μια νέα επιθετική κλιμάκωση θα μπορούσε να επιβαρύνει περαιτέρω τους καταναλωτές και να προκαλέσει πολιτικό κόστος που ο Λευκός Οίκος ίσως επιδιώξει να αποφύγει.
Το επόμενο βήμα της κυβέρνησης θα εξαρτηθεί από ένα πλέγμα παραγόντων: Τις εκλογικές ισορροπίες και τις ανάγκες πολιτικής συσπείρωσης, τις εξελίξεις στον πληθωρισμό και την αντοχή των νοικοκυριών, την πίεση που ασκούν επιχειρηματικές ομάδες και κλαδικά συμφέροντα, καθώς και τη διάθεση της δικαιοσύνης να δεχθεί νέες προσφυγές, σε περίπτωση που η κυβέρνηση επιχειρήσει να ανασυνθέσει το δασμολογικό της οπλοστάσιο μέσω άλλων θεσμικών μηχανισμών.
Στρατηγική αξιολόγηση
Η απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου σηματοδοτεί μια ουσιαστική ανακατανομή ισχύος στο πεδίο της εμπορικής πολιτικής των Ηνωμένων Πολιτειών. Περιορίζει την προεδρική διακριτική ευχέρεια, επαναφέρει στο Κογκρέσο τον κεντρικό ρόλο και μεταβάλλει τις προσδοκίες των αγορών, των επιχειρήσεων και των ξένων κυβερνήσεων.
Βραχυπρόθεσμα, η ακύρωση των δασμών μειώνει τις πληθωριστικές πιέσεις και ενισχύει τις προοπτικές ανάπτυξης σε σχέση με το προηγούμενο σενάριο. Μεσοπρόθεσμα, η αβεβαιότητα για επιστροφές χρημάτων και η πιθανή χρήση άλλων νομικών εργαλείων για νέους δασμούς μπορεί να προκαλέσει αυξημένη μεταβλητότητα. Μακροπρόθεσμα, η απόφαση επανακαθορίζει τη νομική αρχιτεκτονική της αμερικανικής εμπορικής πολιτικής, περιορίζοντας τη δυνατότητα μονομερούς κλιμάκωσης δασμών.
Η εμπορική πολιτική επιστρέφει πλέον σε πιο καθαρά νομοθετικό πεδίο. Αγορές, πολυεθνικές επιχειρήσεις και κυβερνήσεις τρίτων χωρών θα παρακολουθήσουν στενά το εάν και πόσο γρήγορα η κυβέρνηση θα επιχειρήσει να αξιοποιήσει εναλλακτικές διαδρομές ώστε να διατηρήσει διαπραγματευτική ισχύ στο διεθνές εμπόριο.
