Τη ληξιαρχική πράξη θανάτου της παγκόσμιας τάξης όπως τη γνωρίζαμε, θεμελιωμένης στον ΟΗΕ, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και το ευρύτερο πλέγμα πολυμερών και υπερεθνικών θεσμών, υπέγραψε ουσιαστικά με την ομιλία του στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μάρκ Κάρνεϊ, προσφέροντας παράλληλα όμως και μια εναλλακτική αρχιτεκτονική για την επόμενη μέρα, αποστασιοποιούμενος από την άνευ ορίων επιβολή των μεγάλων δυνάμεων.
Με λόγο ασυνήθιστα ευθύ για ηγέτη μεσαίας δύναμης, απέρριψε κάθε αφήγημα ομαλής προσαρμογής, τονίζοντας ότι «δεν βρισκόμαστε σε μετάβαση, αλλά σε ρήξη», προειδοποιώντας ότι το διεθνές σύστημα έχει εισέλθει σε φάση ανεξέλεγκτου ανταγωνισμού ισχύος.
Στο νέο αυτό περιβάλλον, όπως το περιέγραψε, οι μεγάλες δυνάμεις δεν δεσμεύονται πλέον ούτε καν από την προσχηματική επίκληση κανόνων. Αντιθέτως, «οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει», επαναφέροντας τη θουκυδίδεια λογική ως κυρίαρχο υπόδειγμα διεθνών σχέσεων. Η παγκόσμια οικονομική διασύνδεση, που επί δεκαετίες παρουσιαζόταν ως μηχανισμός αμοιβαίου οφέλους και σταθερότητας, μετατρέπεται πλέον σε πεδίο άσκησης ωμής ισχύος.
Την ίδια στιγμή, ο Καναδός πρωθυπουργός δεν περιορίστηκε στη διάγνωση της κατάρρευσης. Αντιθέτως, παρουσίασε ένα συνεκτικό σχέδιο εναλλακτικής διεθνούς αρχιτεκτονικής, με τις μεσαίες δυνάμεις σε πρωταγωνιστικό ρόλο. Ένα σχέδιο που δεν επιδιώκει την επιβολή, δεν κατονομάζει αντιπάλους και δεν αποκλείει τη συνεργασία με μεγάλες δυνάμεις, αλλά στηρίζεται στη διαφοροποίηση, στη συλλογική ανθεκτικότητα και στην ειλικρίνεια απέναντι στην πραγματικότητα.
Η κατάρρευση του αφηγήματος της «παγκόσμιας τάξης σε κανόνες»
Ο Κάρνεϊ αμφισβήτησε ευθέως το ιδεολογικό υπόβαθρο της μεταψυχροπολεμικής παγκόσμιας τάξης. Παραδέχθηκε ότι ακόμη και στο παρελθόν, το αφήγημα ήταν εν μέρει ψευδές: «Ξέραμε ότι οι ισχυρότεροι εξαιρούσαν τους εαυτούς τους όταν τους συνέφερε και ότι οι κανόνες εφαρμόζονταν ασύμμετρα». Ωστόσο, αυτή η «χρήσιμη μυθοπλασία», όπως άφησε να εννοηθεί, παρείχε σταθερότητα και προβλεψιμότητα.
Αυτό το συμβόλαιο, όμως, «δεν λειτουργεί πλέον». Ο καναδός πρωθυπουργός κάλεσε τα κράτη να σταματήσουν να «επικαλούνται τη διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες σαν να λειτουργεί ακόμη όπως διαφημιζόταν» και να «ονομάσουν την πραγματικότητα όπως είναι»: μια περίοδο εντεινόμενου ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων, χωρίς αποτελεσματικούς θεσμικούς φραγμούς.
Η γεωοικονομία του εξαναγκασμού
Κεντρικό στοιχείο της ανάλυσης Κάρνεϊ αποτελεί η εργαλειοποίηση της οικονομίας. Όπως δήλωσε χαρακτηριστικά, «οι δασμοί χρησιμοποιούνται ως μοχλός πίεσης, οι χρηματοπιστωτικές υποδομές ως μέσα εξαναγκασμού και οι αλυσίδες εφοδιασμού ως ευπάθειες προς εκμετάλλευση». Η οικονομική ολοκλήρωση, αντί να μειώνει τον κίνδυνο, δημιουργεί νέες μορφές εξάρτησης.
Σε αυτό το πλαίσιο, προειδοποίησε ότι «δεν μπορείς να ζεις μέσα στο ψέμα της αμοιβαίας ωφέλειας, όταν η διασύνδεση γίνεται πηγή υποταγής». Η δήλωση αυτή συνιστά ευθεία απόρριψη του παραδοσιακού φιλελεύθερου υποδείγματος της παγκοσμιοποίησης και ταυτόχρονα θεμελιώνει τη νέα έννοια της κυριαρχίας.
Κυριαρχία ως ανθεκτικότητα
Για τον Κάρνεϊ, η κυριαρχία δεν κατοχυρώνεται πλέον πρωτίστως μέσω κανόνων, αλλά μέσω ικανότητας απορρόφησης πίεσης. «Η κυριαρχία που κάποτε στηριζόταν στους κανόνες, θα αγκυρώνεται όλο και περισσότερο στην ικανότητα να αντέχεις την πίεση», ανέφερε, δίνοντας έναν καθαρά γεωοικονομικό ορισμό της κρατικής ισχύος.
Αναγνώρισε ότι η φυσική αντίδραση πολλών κρατών είναι η επιδίωξη στρατηγικής αυτονομίας. Ωστόσο, προειδοποίησε ότι «ένας κόσμος οχυρών θα είναι φτωχότερος, πιο εύθραυστος και λιγότερο βιώσιμος». Η απάντηση, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι η απομονωμένη αυτάρκεια, αλλά η συλλογική ανθεκτικότητα: «Οι συλλογικές επενδύσεις στην ανθεκτικότητα είναι φθηνότερες από το να χτίζει ο καθένας το δικό του οχυρό».
Οι μεσαίες δυνάμεις και η «μεταβλητή γεωμετρία» συνεργασιών
Στον πυρήνα της πρότασης Κάρνεϊ βρίσκεται η ιδέα ότι οι μεσαίες δυνάμεις δεν είναι καταδικασμένες σε παθητικό ρόλο. «Οι μεσαίες δυνάμεις δεν είναι ανίσχυρες», υπογράμμισε, αρκεί να δρουν συλλογικά και να μην διαπραγματεύονται μεμονωμένα με ηγεμονικές δυνάμεις, «αποδεχόμενες ό,τι τους προσφέρεται».
Η λύση που προτείνει είναι η «μεταβλητή γεωμετρία»: διαφορετικοί συνασπισμοί για διαφορετικά ζητήματα, με βάση αξίες και συμφέροντα. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται οι αναφορές του σε νέες αρχιτεκτονικές στο εμπόριο, στα κρίσιμα ορυκτά, στην τεχνητή νοημοσύνη και στην ενέργεια. «Βαθμονομούμε τις σχέσεις μας έτσι ώστε το βάθος τους να αντανακλά τις αξίες μας», δήλωσε, ξεκαθαρίζοντας ότι η συνεργασία δεν αποκλείει τις μεγάλες δυνάμεις, αλλά διαφοροποιείται και απογυμνώνεται από αυταπάτες.
Αρκτική, Γροιλανδία και το μήνυμα αποτροπής
Ιδιαίτερη γεωστρατηγική βαρύτητα είχε η σαφής στήριξη που παρείχε σε Γροιλανδία και Δανία, σε μια περίοδο όπου η Αρκτική μετατρέπεται σε πεδίο ανταγωνισμού ισχύος. Ο Κάρνεϊ επανέλαβε τη δέσμευση στον σεβασμό της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας, στέλνοντας μήνυμα ότι ακόμη και σε έναν κόσμο επιστροφής της ωμής ισχύος, τα κεκτημένα δεν εγκαταλείπονται αμαχητί.
«Βγάζουμε την πινακίδα από το παράθυρο»
Το συμπέρασμα της ομιλίας συμπυκνώθηκε σε μια φράση υψηλού συμβολισμού: «Βγάζουμε την πινακίδα από το παράθυρο». Με αυτήν, ο καναδός πρωθυπουργός δήλωσε το τέλος της προσχηματικής συμμόρφωσης και της σιωπηρής αποδοχής ενός συστήματος που δεν λειτουργεί. «Η παλιά τάξη δεν επιστρέφει. Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική», ανέφερε, καλώντας τις μεσαίες δυνάμεις να πάψουν να προσποιούνται ότι προστατεύονται από κανόνες που δεν εφαρμόζονται.
Η ομιλία Κάρνεϊ δεν ήταν απλώς μια παρέμβαση στο Νταβός. Ήταν ένα μανιφέστο για την επόμενη φάση του διεθνούς συστήματος, όπου η ειλικρίνεια, η διαφοροποίηση και η συλλογική ανθεκτικότητα αντικαθιστούν τις ψευδαισθήσεις της καθολικής τάξης. Σε αυτό το νέο τοπίο, το μήνυμα είναι σαφές: η εποχή της αυταπάτης τελείωσε, όχι όμως και η δυνατότητα δράσης.
