Υπό την πίεση της εντεινόμενης γεωοικονομικής αντιπαράθεσης με ΗΠΑ και Κίνα, η ΕΕ επιχειρεί να επιταχύνει τη μετάβαση από την έρευνα στην αγορά μέσω ενός νέου χρηματοδοτικού «δίδυμου»: του Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας (ECF) και του Horizon Europe 2028-2034. Η στρατηγική φιλοδοξία είναι σαφής -ταχύτερη κινητοποίηση πόρων, στήριξη στρατηγικών τεχνολογιών, ενίσχυση της βιομηχανικής βάσης. Ωστόσο, οι γνώμες του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου αποκαλύπτουν ότι πίσω από το αφήγημα της ευελιξίας παραμένουν άλυτα θεμελιώδη ζητήματα διακυβέρνησης, λογοδοσίας και μετρήσιμου αντίκτυπου.
Το ECF αποτελεί την πιο ξεκάθαρη προσπάθεια της ΕΕ να υιοθετήσει εργαλεία που προσεγγίζουν περισσότερο τη λογική «βιομηχανικής πολιτικής». Με μεγαλύτερη ελευθερία ανακατανομής πόρων και έμφαση σε δάνεια, εγγυήσεις και συμμετοχές, το Ταμείο φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για επενδύσεις σε κρίσιμους τομείς. Όμως, όπως επισημαίνει το Ελεγκτικό Συνέδριο, αυτή η μετατόπιση συνεπάγεται και αυξημένο ρίσκο: χωρίς σαφή όρια και κοινούς ορισμούς, η ευελιξία μπορεί να μετατραπεί σε πολιτική διακριτικότητα με περιορισμένη διαφάνεια.
Η έννοια της «ενωσιακής προστιθέμενης αξίας» παραμένει κεντρική αλλά ασαφής. Χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει παρεμβάσεις σε στρατηγικές αλυσίδες αξίας και τεχνολογίες αιχμής, χωρίς όμως να συνοδεύεται από ένα συνεκτικό πλαίσιο αξιολόγησης. Σε γεωοικονομικούς όρους, αυτό σημαίνει ότι η ΕΕ δυσκολεύεται να απαντήσει σε ένα βασικό ερώτημα ισχύος: πού ακριβώς παράγεται στρατηγικό πλεονέκτημα και με ποιο κόστος.
Η κριτική του ΕΕΣ αποκτά ιδιαίτερη σημασία και στο ζήτημα των κρατικών ενισχύσεων. Το ECF σχεδιάζεται σε ένα περιβάλλον όπου τα κράτη μέλη διαθέτουν άνισες δημοσιονομικές δυνατότητες και διοικητική ικανότητα. Χωρίς σαφείς κανόνες, υπάρχει ο κίνδυνος το νέο πλαίσιο να ενισχύσει τις αποκλίσεις εντός της ΕΕ, αντί να τις αμβλύνει -κάτι που θα υπονόμευε τον ίδιο τον στόχο της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας.
Στο Horizon Europe, το πρόβλημα είναι λιγότερο η κατεύθυνση και περισσότερο η υλοποίηση. Παρά την αύξηση του προϋπολογισμού και τη ρητορική περί απλούστευσης, το Ελεγκτικό Συνέδριο επισημαίνει ότι η αρχή της αριστείας και η αξιολόγηση του αντίκτυπου δεν ενσωματώνονται με σαφή και οριζόντιο τρόπο. Σε ένα περιβάλλον γεωοικονομικής σύγκρουσης, όπου η ταχύτητα και η κλίμακα μετρούν όσο και η ποιότητα, η επιμονή σε δείκτες εκροών αποδυναμώνει την ικανότητα της ΕΕ να μετρήσει πραγματικά αποτελέσματα.
What to watch
- Πώς θα οριστεί στην πράξη η «ενωσιακή προστιθέμενη αξία» και αν θα αποκτήσει λειτουργικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων.
- Αν το ECF θα λειτουργήσει ως εργαλείο στρατηγικής συγκέντρωσης πόρων ή ως μηχανισμός πολιτικών συμβιβασμών.
- Κατά πόσο οι νέες μορφές χρηματοδότησης θα συνοδευτούν από επαρκείς μηχανισμούς ελέγχου και διαφάνειας.
Γεωοικονομικές επιπτώσεις
- Κίνδυνος άνισης πρόσβασης στη χρηματοδότηση μεταξύ κρατών μελών, με επιπτώσεις στη συνοχή της ενιαίας αγοράς.
- Περιορισμένη ικανότητα της ΕΕ να αποδείξει ότι οι παρεμβάσεις της παράγουν στρατηγικό αντίκτυπο και όχι απλώς δημοσιονομική δραστηριότητα.
- Ενίσχυση της εικόνας μιας ΕΕ που προσπαθεί να κινηθεί γρήγορα σε γεωοικονομικό περιβάλλον, χωρίς ακόμη να έχει προσαρμόσει πλήρως τη θεσμική της αρχιτεκτονική.
