Μπορεί η παγκόσμια οικονομία και το εμπόριο να εμφάνησαν ισχυρά αντισώματα στο Trump-effect, στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για αντιδράσεις που συγκαλύπτουν προσωρινά τις βαθιές και δομικές επιπτώσεις, με τις συνέπειες να αναδύονται σταδιακά σε παγκόσμια κλίμακα με τη μορφή περιφερειακών ανταγωνισμών και νέας κούρσας για τη διασφάλιση επάρκειας πρώτων υλών σε κατακερματισμένη βάση.
Το παγκόσμιο εμπόριο επέδειξε απροσδόκητη ανθεκτικότητα το 2025. Παρά το περιβάλλον γεωπολιτικού κατακερματισμού, την κλιμάκωση των δασμών και τη μετατόπιση των βιομηχανικών πολιτικών, οι διασυνοριακές ροές παρέμειναν ισχυρές, ενισχυμένες από την απότομη αύξηση των επενδύσεων που συνδέονται με την τεχνητή νοημοσύνη και από τη μαζική επίσπευση εισαγωγών ενόψει ανακοινωμένων περιορισμών στο εμπόριο. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, αυτή η δυναμική προεξόφλησης έχει προσωρινά συγκαλύψει βαθύτερους διαρθρωτικούς κινδύνους που πλέον έρχονται στο προσκήνιο.
Πίσω από τους τίτλους των στοιχείων, η αβεβαιότητα γύρω από την εμπορική πολιτική αυξήθηκε απότομα και παραμένει υψηλή στις περισσότερες μεγάλες οικονομίες. Ο ΟΟΣΑ προειδοποιεί ότι χωρίς στοχευμένες προσπάθειες σταθεροποίησης των προσδοκιών και αποκατάστασης της προβλεψιμότητας, η αύξηση του παγκόσμιου εμπορίου τα επόμενα τρία χρόνια θα κινηθεί αισθητά χαμηλότερα από τις δυνατότητές της. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον στην ύπαρξη δασμών, αλλά εστιάζει στη διαρκή ασάφεια για τις μελλοντικές πολιτικές επιλογές.
Όπως επισημαίνουν η Catherine MacLeod και η Elena Rusticelli από το Τμήμα Οικονομικών του ΟΟΣΑ, «η αβεβαιότητα γύρω από την εμπορική πολιτική αυξήθηκε αισθητά το τελευταίο διάστημα», με κορύφωση τον Απρίλιο του 2025, μετά την ανακοίνωση των ΗΠΑ για αυξήσεις διμερών δασμών προς όλους τους εμπορικούς εταίρους. Αν και οι δείκτες αβεβαιότητας υποχώρησαν στη συνέχεια, παραμένουν σαφώς υψηλότεροι από τα ιστορικά επίπεδα, ενισχύοντας τη στάση αναμονής σε επενδύσεις, κατανάλωση και αποφάσεις εφοδιαστικής αλυσίδας.
Βραχυπρόθεσμη ισχύς, μεσοπρόθεσμη διάβρωση
Η τελευταία έκδοση του Economic Outlook του ΟΟΣΑ αναδεικνύει ένα παράδοξο που διαμορφώνει τις εξελίξεις στο παγκόσμιο εμπόριο. Βραχυπρόθεσμα, η αβεβαιότητα μπορεί να ενισχύσει τη δραστηριότητα, καθώς οι επιχειρήσεις επιταχύνουν εισαγωγές και επενδύσεις πριν από αναμενόμενες αλλαγές πολιτικής. Αυτός ο μηχανισμός διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο το πρώτο τρίμηνο του 2025, όταν οι εισαγωγές των ΗΠΑ αυξήθηκαν με ετησιοποιημένο ρυθμό 38%, άνοδος που συνδέεται άμεσα με την προληπτική συσσώρευση αποθεμάτων.
Το αποτέλεσμα αυτό, ωστόσο, εξαντλείται γρήγορα. Με βάση ένα δυναμικό διακρατικό υπόδειγμα διανυσματικής αυτοπαλινδρόμησης, που καλύπτει 56 ανεπτυγμένες και αναδυόμενες οικονομίες την περίοδο 2017-2025, ο ΟΟΣΑ εκτιμά ότι η παρατεταμένη αβεβαιότητα στην εμπορική πολιτική καταλήγει να περιορίζει τους όγκους εμπορίου, τις επενδύσεις και την κατανάλωση. Η αρνητική επίδραση εντείνεται με την πάροδο του χρόνου αντί να εξασθενεί.
Η ανάλυση δείχνει ότι η μέγιστη αρνητική επίδραση εμφανίζεται περίπου ένα έτος μετά το σοκ αβεβαιότητας, με τη μεταβολή των εισαγωγών αγαθών να μειώνεται κατά 4,2 ποσοστιαίες μονάδες. Τα αρχικά οφέλη από την προεξόφληση αντισταθμίζονται έτσι από την αναβολή επενδυτικών αποφάσεων, την ασθενέστερη ζήτηση και τη σταδιακή αναδιάρθρωση των εφοδιαστικών αλυσίδων μακριά από πιο επισφαλείς εμπορικούς διαδρόμους.
Επενδύσεις και κατανάλωση λαμβάνουν το ίδιο μήνυμα
Το εμπόριο δεν λειτουργεί απομονωμένα. Τα ευρήματα του ΟΟΣΑ επιβεβαιώνουν ότι η αβεβαιότητα μεταδίδεται ταυτόχρονα μέσω πολλαπλών μακροοικονομικών καναλιών. Οι επενδύσεις αντιδρούν πρώτες, καθώς οι επιχειρήσεις αναβάλλουν δεσμεύσεις μακράς διάρκειας όταν απουσιάζει η σαφήνεια πολιτικής. Η κατανάλωση ακολουθεί, καθώς τα νοικοκυριά τείνουν να καθυστερούν διακριτικές δαπάνες όταν το μελλοντικό εισόδημα και οι τιμές καθίστανται δυσκολότερο να προβλεφθούν.
Ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι «η παρατεταμένη οικονομική αβεβαιότητα είναι ήδη γνωστό ότι αποθαρρύνει τις μακροπρόθεσμες επενδύσεις και οδηγεί τα νοικοκυριά σε αναβολή της κατανάλωσης», ενισχύοντας έναν φαύλο κύκλο που περιορίζει τους όγκους εμπορίου πέραν του αρχικού σοκ. Αυτή η δυναμική εξηγεί γιατί οι επιβραδύνσεις στο εμπόριο συχνά ακολουθούν τις πολιτικές ανακοινώσεις με καθυστέρηση αρκετών τριμήνων, ακόμη και όταν οι ίδιοι οι δασμοί δεν εφαρμόζονται άμεσα.
Οι έλεγχοι ανθεκτικότητας ενισχύουν την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων. Παρόμοια συμπεράσματα προκύπτουν όταν εξαιρούνται τα πρόσφατα δεδομένα, όταν η ανάλυση εστιάζει στο ονομαστικό διμερές εμπόριο εντός του G20, αλλά και όταν εφαρμόζονται εναλλακτικοί δείκτες αβεβαιότητας βασισμένοι σε εκθέσεις αναλυτών. Αν και το μέγεθος των επιπτώσεων διαφοροποιείται, η κατεύθυνση παραμένει σταθερή: η αβεβαιότητα ασκεί διαρκή πίεση στο εμπόριο.
Οι ανακοινώσεις δασμών εντείνουν τη ζημιά
Η επικοινωνία πολιτικής διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση των αποτελεσμάτων. Θεωρητικά, οι σαφείς ανακοινώσεις θα μπορούσαν να περιορίσουν την αβεβαιότητα, καθορίζοντας ξεκάθαρα τα μελλοντικά πλαίσια των εμπορικών σχέσεων. Στην πράξη, ο ΟΟΣΑ διαπιστώνει ότι οι ανακοινώσεις δασμών συχνά ενισχύουν τις αρνητικές επιδράσεις, αυξάνοντας την αντιληπτή πιθανότητα περαιτέρω περιοριστικών μέτρων.
Όταν το υπόδειγμα ενσωματώνει τον αριθμό των προϊόντων που επηρεάζονται από νέους εισαγωγικούς δασμούς κατά την ημερομηνία ανακοίνωσης, τα αποτελέσματα επιδεινώνονται. Η αύξηση των παγκόσμιων εισαγωγών αγαθών μειώνεται κατά επιπλέον 1,5 ποσοστιαία μονάδα μετά από ένα έτος και κατά περίπου 2 ποσοστιαίες μονάδες μετά από τρία έτη. Το σωρευτικό αποτέλεσμα καταδεικνύει ότι η αβεβαιότητα και οι πολιτικές παρεμβάσεις λειτουργούν ενισχυτικά και όχι αντισταθμιστικά.
Το εύρημα αυτό συνάδει με προηγούμενη βιβλιογραφία που επικαλείται ο ΟΟΣΑ, συμπεριλαμβανομένης της μελέτης των Handley και Limão (2022), η οποία δείχνει ότι οι επιχειρήσεις αντιδρούν όχι μόνο στους εφαρμοζόμενους δασμούς, αλλά και στην ευρύτερη κατανομή κινδύνου που υποδηλώνουν τα πολιτικά σήματα.
Οι αναδυόμενες οικονομίες αντιμετωπίζουν δυσανάλογη έκθεση
Ο ΟΟΣΑ εντοπίζει σαφή διαφοροποίηση μεταξύ χωρών. Οι αναδυόμενες οικονομίες εμφανίζουν υψηλότερη ευαισθησία στην αβεβαιότητα της εμπορικής πολιτικής σε σύγκριση με τις ανεπτυγμένες, εξέλιξη που συνδέεται με τον ρόλο τους στα παγκόσμια δίκτυα μεταποίησης. Πολλές από αυτές λειτουργούν ως παραγωγικοί κόμβοι, ενσωματώνοντας υψηλό ποσοστό ξένης προστιθέμενης αξίας στις εξαγωγές τους.
Σε τέτοια περιβάλλοντα, η αβεβαιότητα διαταράσσει σύνθετες διασυνοριακές ροές ενδιάμεσων εισροών και αυξάνει το κόστος αναδιάρθρωσης των εφοδιαστικών αλυσίδων. Όπως σημειώνει η ανάλυση του ΟΟΣΑ, το εμπόριο σε αυτές τις οικονομίες «είναι πιθανό να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στην αβεβαιότητα», επιβεβαιώνοντας πρόσφατα ευρήματα του ΔΝΤ για τις ασύμμετρες επιπτώσεις των παγκόσμιων σοκ.
Η ευαλωτότητα αυτή εγείρει ευρύτερα ζητήματα ανάπτυξης. Η επίμονη αβεβαιότητα απειλεί να παγιώσει αποκλίσεις μεταξύ οικονομιών που μπορούν να απορροφήσουν τους κραδασμούς και εκείνων που εξαρτώνται σε μεγαλύτερο βαθμό από σταθερούς κανόνες εμπορίου για τη βιομηχανική τους αναβάθμιση και την εξαγωγική τους στρατηγική.
Η ανάγκη για κανόνες στο διεθνές εμπόριο
Ο ΟΟΣΑ τοποθετεί την αβεβαιότητα της εμπορικής πολιτικής σε ένα ευρύτερο περιβάλλον αυξημένου παγκόσμιου πολιτικού κινδύνου. Το εύρος των προϊόντων και των χωρών που δυνητικά εκτέθηκαν σε εμπορικά μέτρα το 2025 ενίσχυσε την οικονομική επίπτωση. Σε αυτό το πλαίσιο, οι αποσπασματικές ή μονομερείς παρεμβάσεις προσφέρουν περιορισμένη ανακούφιση.
Ο ΟΟΣΑ πιέζει στην κατεύθυνση της διεθνούς συνεργασίας και της επαναδέσμευσης σε κανόνες δίκαιου και προβλέψιμου εμπορίου αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τη σταθεροποίηση των προσδοκιών. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, μια τέτοια προσέγγιση θα «ελαχιστοποιούσε την αβεβαιότητα που σχετίζεται με το εμπόριο και θα στήριζε πιθανότατα το εμπόριο και τις επενδύσεις», με οφέλη που υπερβαίνουν κατά πολύ το επίπεδο των ίδιων των δασμών.
Το συμπέρασμα είναι ξεκάθαρο. Το εμπόριο μπορεί να αντέξει τους κραδασμούς, όχι όμως την αβεβαιότητα χωρίς χρονικό ορίζοντα. Χωρίς αξιόπιστα και προβλέψιμα πλαίσια πολιτικής, η ανθεκτικότητα που παρατηρήθηκε το 2025 κινδυνεύει να υποχωρήσει, οδηγώντας σε ένα βραδύτερο και πιο κατακερματισμένο παγκόσμιο εμπορικό σύστημα τα επόμενα χρόνια.
