Διακηρύσσουν την πίστη τους στην ελευθερία και στη δημοκρατία όταν βρίσκονται σε διεθνή φόρα, στην πράξη όμως αποδεικνύονται δέσμιοι συμφερόντων, συμμαχιών και μικροπολιτικών ισορροπιών.
Αυτή είναι η εικόνα που αναδεικνύεται μέσα τον απολογισμό της Human Rights Watch που μοιάζει περισσότερο με ευθύ «κατηγορώ» παρά με απολογισμό, καθώς παρουσιάζει μια αλυσίδα πολέμων, αυταρχικών καθεστώτων και κυβερνήσεων που σφυρίζουν αδιάφορα την ώρα που οι κοινωνίες τους βυθίζονται σε παραβιάσεις δικαιωμάτων.
Από τη μια πλευρά, βλέπουμε δηλώσεις καταδίκης και επιδείξεις «ηθικής ανωτερότητας» όταν οι αντίπαλοι παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, από την άλλη, η σιωπή είναι εκκωφαντική όταν οι ίδιοι ή οι σύμμαχοί τους πράττουν το ίδιο. Η επιλεκτική οργή δεν είναι παρά ένα άλλοθι, ένα θέατρο που εξυπηρετεί την εικόνα τους, αλλά αδιαφορεί για τις ζωές που χάνονται. Κι όσο οι ηγέτες παίζουν με τις λέξεις, τα θύματα συσσωρεύονται και οι κοινωνίες βυθίζονται στην ανασφάλεια.
Η HRW σημειώνει με πικρή σαφήνεια πως η απουσία πολιτικής βούλησης δίνει το πράσινο φως στους αυταρχικούς να συνεχίζουν ανενόχλητοι. Κι έτσι, το «ποτέ ξανά» που ειπώθηκε μετά από τόσες τραγωδίες μοιάζει σήμερα περισσότερο με φτηνή ρητορική παρά με δέσμευση. Ο κόσμος κινδυνεύει να συνηθίσει τη βαρβαρότητα – και αυτή είναι η πιο ύπουλη μορφή αποδοχής. Μην ξεχνάμε την ρήση του Μάνου Χατζηδάκι: «όταν συνηθίζεις το τέρας, αρχίζεις να του μοιάζεις».
Πόλεμοι και εκτοπισμοί
Η έκθεση καταγράφει το ανθρώπινο κόστος σε Γάζα, Σουδάν, Ουκρανία, Μιανμάρ και αλλού. Χιλιάδες αμάχοι έχουν χάσει τη ζωή τους, γυναίκες και κορίτσια έχουν υποστεί σεξουαλική βία, εκατομμύρια έχουν εκτοπιστεί από τα σπίτια τους. Ακόμη και τα βασικά αγαθά -τροφή, νερό, φάρμακα, ηλεκτρικό ρεύμα- μετατρέπονται σε εργαλεία εκβιασμού και στρατιωτικής τακτικής. Οι πολεμικές συγκρούσεις δεν απλώς παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο· το ευτελίζουν, καθώς οι κανόνες για την προστασία των αμάχων έχουν γίνει καταστρατηγηθεί.
Στη Γάζα, οι ισραηλινές επιθέσεις έχουν προκαλέσει χιλιάδες θανάτους αμάχων, με ολόκληρες γειτονιές να ισοπεδώνονται. Η στέρηση τροφής, νερού, φαρμάκων και ηλεκτρισμού χρησιμοποιείται ως μέσο πίεσης, μετατρέποντας βασικές ανάγκες σε όπλα πολέμου. Πρόκειται για μια συστηματική καταστρατήγηση του διεθνούς δικαίου, η οποία μάλιστα συνεχίζεται με τη σιωπηρή ανοχή –ή και τη στήριξη– ισχυρών συμμάχων.
Στο Σουδάν, ο εμφύλιος έχει βυθίσει τη χώρα σε χάος. Εκατομμύρια άνθρωποι έχουν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, δημιουργώντας μία από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές κρίσεις της ηπείρου. Αναφορές για μαζικούς βιασμούς, στοχευμένες επιθέσεις σε άμαχους πληθυσμούς και χρήση της πείνας ως όπλο δείχνουν το μέγεθος της τραγωδίας. Κι όμως, η διεθνής κοινότητα περιορίζεται σε δηλώσεις ανησυχίας, χωρίς, πρακτικά, να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες.
Η Ουκρανία παραμένει θέατρο μαζικών παραβιάσεων, με τους βομβαρδισμούς να πλήττουν αδιάκριτα κατοικημένες περιοχές και κρίσιμες υποδομές. Παράλληλα, εκατομμύρια πρόσφυγες έχουν καταφύγει σε γειτονικές χώρες, φέρνοντας στο προσκήνιο την αδυναμία της Ευρώπης να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα τις ανθρωπιστικές συνέπειες και τις γεωπολιτικές προκλήσεις.
Δεν πρόκειται μόνο για μεμονωμένες τραγωδίες. Είναι ένας χάρτης αίματος που εκτείνεται από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική μέχρι την Ευρώπη και την Ασία. Κοινός παρονομαστής; Η σιωπή ή η συνενοχή των ηγετών που αντί να υπερασπιστούν την αξία της ανθρώπινης ζωής, επιλέγουν να οπλίζουν στρατούς, να συντηρούν συμμαχίες και να θυσιάζουν αρχές στον βωμό της ισχύος.
Η επιλεκτική «σιωπή» των ισχυρών
Οι ηγέτες φαίνεται να κινούνται εφαρμοζόντας την γνωστή αρχή: «δύο μέτρα και δύο σταθμά» με την Ουάσιγκτον να αποτελεί το πιο κραυγαλέο παράδειγμα αυτής της διπλής «ηθικής». Ο πρόεδρος των ΗΠΑ δεν δίστασε να καταγγείλει τα εγκλήματα της Ρωσίας στην Ουκρανία, αλλά έκανε τα στραβά μάτια μπροστά στις ισραηλινές επιθέσεις στη Γάζα – μάλιστα τις ενίσχυσε με στρατιωτική βοήθεια, δίνοντας την εντύπωση πως τα διεθνή σύνορα φυλάσσονται πιο αυστηρά από τις ίδιες τις αρχές του διεθνούς δικαίου.
Το μήνυμα ήταν σαφές: η αξία της ανθρώπινης ζωής εξαρτάται από το γεωπολιτικό στρατόπεδο στο οποίο ανήκεις. Μια υποκρισία που διαλύει κάθε έννοια διεθνούς δικαιοσύνης και εκθέτει τους ηγέτες για το κυνικό τους μέτρο: η ζωή των «δικών μας παιδιών» αξίζει, ενώ των άλλων όχι.
Κοινωνίες που αντιστέκονται
Σε αντίθεση με την κυβερνητική αδράνεια, οι κοινωνίες δείχνουν μεγαλύτερη αποφασιστικότητα. Από τη Νότια Κορέα και το Μπαγκλαντές μέχρι τη Γεωργία, τη Βενεζουέλα και την Κένυα, πολίτες κατέβηκαν στους δρόμους, συχνά με κίνδυνο για την ίδια τους τη ζωή, διεκδικώντας ελευθερία, αξιοπρέπεια και οικονομική επιβίωση.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η πίεση οδήγησε σε σημαντικές αλλαγές, καθώς ηγέτες αναγκάστηκαν να παραιτηθούν ή να αποσύρουν αντιδημοφιλή μέτρα.
Η φωνή των πολιτών, ακόμη και όταν λοιδορείται ή/και γίνονται προσπάθειες να καταπνιγεί με δακρυγόνα, απαγορεύσεις και απειλές, αποδεικνύει ότι έχει τη δύναμη να ανατρέψει την αυθαιρεσία.
Η δικαιοσύνη που φοβούνται οι ισχυροί
Κεντρικό σημείο της έκθεσης είναι η ανάγκη ενίσχυσης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Ο θεσμός αυτός έχει την αρμοδιότητα να δικάζει εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, σε κάθε γωνιά της υφηλίου: από την Ουκρανία και τη Γάζα μέχρι τη Μιανμάρ, το Αφγανιστάν και τη Βενεζουέλα. Στην πράξη, όμως, η δύναμή του είναι περιορισμένη. Δεν διαθέτει δικό του μηχανισμό επιβολής· εξαρτάται αποκλειστικά από την «καλή θέληση» των κρατών να συλλάβουν και να παραδώσουν τους κατηγορούμενους. Και η «καλή θέληση» σπανίζει όταν αφορά ισχυρούς ηγέτες με διεθνείς συμμαχίες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση του Benjamin Netanyahu. Το ΔΠΔ τόλμησε να εκδώσει ένταλμα σύλληψης σε βάρος του, καθώς και του πρώην υπουργού Άμυνας Yoav Gallant, για εγκλήματα πολέμου στη Γάζα, ανάμεσα στα οποία συγκαταλέγεται και η χρήση της πείνας ως όπλου. Παρ’ όλα αυτά, το ένταλμα παραμένει ανενεργό: χώρες-μέλη του ΔΠΔ συνεχίζουν να τον υποδέχονται επισήμως, αποδεικνύοντας πως η διεθνής δικαιοσύνη μένει στο χαρτί όταν συγκρούεται με πολιτικά και γεωστρατηγικά συμφέροντα. Η υπόθεση Netanyahu δεν δείχνει μόνο τα όρια του Δικαστηρίου· αποκαλύπτει και τον φόβο των ισχυρών απέναντι σε μια αληθινή λογοδοσία.
Ηθική χρεοκοπία
Το συμπέρασμα είναι αδιαμφισβήτητο: Οι ηγέτες του κόσμου δεν αποτυγχάνουν από αδυναμία, αλλά από επιλογή. Επιλέγουν τη σιωπή, την υποκρισία και τη συνενοχή. Κι ενώ οι κοινωνίες ρισκάρουν τα πάντα για να υπερασπιστούν την ελευθερία τους, οι κυβερνήσεις μετατρέπονται σε θεατές ή, ακόμη χειρότερα, σε συνεργούς.
Έτσι, τα ανθρώπινα δικαιώματα καταντούν ένα σύνθημα για διεθνή συνέδρια, μια υπόσχεση που δεν υλοποιείται ποτέ για όσους την έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.
