Δεκαπέντε χρόνια μετά την εισαγωγή της, η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την «έξυπνη εξειδίκευση» στην έρευνα και καινοτομία παραμένει σε θολό τοπίο. Παρά τη διάθεση άνω των 70 δισ. ευρώ από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) για την περίοδο 2014–2027, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο (ΕΕΣ) διαπιστώνει ότι η αποτελεσματικότητα του μοντέλου δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί συστηματικά, αφήνοντας αναπάντητο το βασικό ερώτημα: ανταποκρίνεται πράγματι η πολιτική στις μεγαλεπήβολες υποσχέσεις της;
Σύμφωνα με την έκθεση του ΕΕΣ, η οποία παρουσιάστηκε σήμερα, Τρίτη 23 Σεπτεμβρίου, η ΕΕ δαπάνησε σχεδόν 74 δισ. ευρώ για την τόνωση της έρευνας και καινοτομίας σε περιφερειακό επίπεδο. Ωστόσο, η Κομισιόν δεν διαθέτει ουσιαστικό δικαίωμα παρέμβασης για το πώς καθορίζονται οι περιφερειακές προτεραιότητες, ούτε έχει την αρμοδιότητα να αξιολογήσει εάν αυτές συνάδουν με τις κεντρικές στρατηγικές της Ένωσης. Το αποτέλεσμα είναι ένα μωσαϊκό άσχετων μεταξύ τους δράσεων, όπου οι τοπικές επιλογές και οι ευρωπαϊκές προτεραιότητες εξελίσσονται παράλληλα αλλά χωρίς σύνδεση.
Το ΕΕΣ εντοπίζει τρεις διαρκείς αδυναμίες: η αμφιβολία για το αν οι επιλεγμένες προτεραιότητες είναι πραγματικά ουσιαστικές, η έλλειψη διαπεριφερειακής συνεργασίας και η απουσία σοβαρής αξιολόγησης των αποτελεσμάτων. Με απλά λόγια, η Ένωση ξοδεύει δισεκατομμύρια χωρίς να γνωρίζει αν αυτά φέρνουν τις αναμενόμενες αποδόσεις.
Η θεωρία και η πράξη
Η «έξυπνη εξειδίκευση» παρουσιάστηκε ως εργαλείο στρατηγικής στόχευσης: κάθε περιφέρεια να επενδύει εκεί που έχει συγκριτικά πλεονεκτήματα, αξιοποιώντας πόρους πιο αποδοτικά. Στην πράξη, όμως, πολλές στρατηγικές αποδείχθηκαν γενικόλογες, χωρίς ξεκάθαρη σύνδεση με τους μεγάλους στόχους της ΕΕ, όπως η πράσινη μετάβαση ή η ανάπτυξη στρατηγικών βιομηχανικών τεχνολογιών (μπαταρίες, μικροκυκλώματα, υδρογόνο).
Η Annemie Turtelboom, μέλος του ΕΕΣ, τόνισε ότι χρειάζεται καλύτερη ισορροπία ανάμεσα στην «από κάτω προς τα πάνω» διαδικασία των περιφερειών και την «από πάνω προς τα κάτω» στρατηγική της Ένωσης. Χωρίς αυτήν, είπε, «δεν θα καταφέρουμε να αξιοποιήσουμε τα κονδύλια της ΕΕ με στρατηγικότερο και αποτελεσματικότερο τρόπο».
Διαπεριφερειακή συνεργασία στα χαρτιά
Παρά τις εξαγγελίες, η διαπεριφερειακή συνεργασία παραμένει σε μεγάλο βαθμό θεωρητική. Το ΕΕΣ επισημαίνει ότι κατά την περίοδο 2014–2020 οι διασυνοριακές πρωτοβουλίες ήταν σπάνιες και είχαν ελάχιστη επίδραση. Ακόμη και για το 2021–2027, η συνεργασία βρίσκεται σε χαμηλά επίπεδα, παρότι η Επιτροπή τη διακηρύσσει ως προτεραιότητα. Πρόκειται για χαμένη ευκαιρία, αφού η ανταλλαγή τεχνογνωσίας και η κοινή αξιοποίηση δεξιοτήτων θα μπορούσαν να πολλαπλασιάσουν την αξία των επενδύσεων.
Η μεγάλη αδυναμία: η αξιολόγηση
Ίσως η πιο σοβαρή κριτική του ΕΕΣ είναι ότι, δέκα χρόνια μετά τη θέσπιση της πολιτικής, δεν υπάρχει ακόμη ενδελεχής αξιολόγηση για το αν η «έξυπνη εξειδίκευση» λειτουργεί. Οι στρατηγικές παραμένουν συχνά απλά τυπική προϋπόθεση για να εκταμιευθούν κονδύλια από το ΕΤΠΑ, χωρίς να έχει διαπιστωθεί εάν οδηγούν σε ουσιαστικές αλλαγές στην καινοτομία.
Η εικόνα που προκύπτει είναι μια ΕΕ που υπόσχεται πολλά σε επίπεδο ρητορικής αλλά δυσκολεύεται να μεταφράσει τις πολιτικές της σε χειροπιαστά αποτελέσματα. Με τις προτεραιότητες της Ένωσης να μετακινούνται πλέον προς τη βιομηχανία και την άμυνα, το ερώτημα είναι αν οι περιφερειακές στρατηγικές καινοτομίας μπορούν να συμβαδίσουν ή αν θα μείνουν στο περιθώριο, εγκλωβισμένες στη γραφειοκρατία.
