Είμαστε πάλι σε αυτό το σημείο: Οι ανεπτυγμένες οικονομίες βιώνουν την επιδεινούμενη έλλειψη εργατικού προσωπικού που συνδέεται αναπόδραστα με το δημογραφικό τους πρόβλημα, παράγοντας που εντείνει τις πληθωριστικές πιέσεις, ενώ την ίδια στιγμή η επικράτηση κυβερνήσεων με αντιμετανατευτική ατζέντα υπονομεύει την προοπτική αναπλήρωσης του κενού που δημιουργείται αποδυναμώνοντας τις προοπτικές και θέτοντας εν αμφιβόλω τη βιωσιμότητα του status quo της Δύσης ως μείζον παράγοντας της οικονομικής ζωής.
Οι μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου θα στερηθούν τους εργαζομένους που χρειάζονται για να στηρίξουν την ανάπτυξη και να διατηρήσουν τις τιμές σταθερές τις επόμενες δεκαετίες, εκτός αν προσελκύσουν περισσότερους ξένους εργαζόμενους, προειδοποίησαν κορυφαίοι κεντρικοί τραπεζίτες.
Σήμερα, ο κώδωνας του κινδύνου ηχεί ξανά. Στο Jackson Hole φέτος το καλοκαίρι, οι κεντρικοί τραπεζίτες της Ιαπωνίας, της Ευρωζώνης και της Αγγλίας διατύπωσαν το ίδιο ξεκάθαρο μήνυμα: χωρίς μετανάστευση, οι ανεπτυγμένες οικονομίες θα στερηθούν την αναγκαία εργατική δύναμη. Οι γηράσκοντες πληθυσμοί συρρικνώνουν τις αγορές εργασίας, υπονομεύουν τη δημοσιονομική σταθερότητα και απειλούν τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη. Για ακόμη μία φορά, η μετανάστευση μοιάζει το μοναδικό διαθέσιμο «αμορτισέρ».
Όμως αυτή τη φορά, οι κεντρικοί τραπεζίτες βρίσκονται αντιμέτωποι με μια πολιτική θύελλα. Η επέλαση του τραμπισμού, και εκτός ΗΠΑ, εγείρει ζήτημα ασφάλειας της ανεξαρτησίας των κεντρικών τραπεζών. Η αμφισβήτηση αυτή μπορεί να καλλιεργήσει δυναμικές που δεν είναι άμεσα εμφανείς, αλλά δρουν διαβρωτικά στο παρασκήνιο.
Auditor’s note: Το πρόβλημα ήταν γνωστό – Οι πολιτικές αυτοκτονικές
Το Crisis Monitor έχει επισημάνει τις δυναμικές του δημογραφικού από το 2016, υιοθετώντας μια -από τότε- αντιδημοφιλή προσέγγιση-, υποστηρίζοντας την αναγκαιότητα της μετανάστευσης για την επιβίωση των ευρωπαϊκών οικονομικών και χωρών. Ακολούθησε το Brexit, η αναστολή ισχύος της Σένγκεν, ο περιροισμός μετακινήσεων προσώπων ήδη από την πρώτη θητεία Τραμπ και η απομόνωση χωρών. Από την άλλη πλευρά, τα μέτωπα της Συρίας, της Λιβύης, της Ουκρανίας και της Γάζας συνεχίζουν να παράγουν εκτοπισμένους, πρόσφυγες και μετανάστες. Παράλληλα, η κατάσταση στην Αφρική και τη Νότια Αμερική επιδεινώνεται ραγδαία και σε πολλά μέτωπα δημιουργώντας επιπρόσθετες πιέσεις. Απέναντι στο ραγδαία μεταβαλλόμενο περιβάλλον, πολιτικοί από τον Τραμπ μέχρι τον Όρμπαν και από τον Πούτιν μέχρι τη Μελόνι και τον Μητσοτάκη υιοθετούν ρητορική και πολιτική που καθιστά τους μετανάστες οιονεί εχθρούς.Η ευκαιριακή εκμετάλλευση του δημογραφικού προβλήματος, χωρίς την ενδελεχή ανάλυση και κατανόηση των συνιστωσών του προβλήματος με στόχο την αντιμετάθεση ευθυνών για την υποβάθμιση του βοιωτικού επιπέδου υποσκάπτει τη δυνατότητα έγκαιρης και αποτελεσματική αντίδρασης και καταδικάζει χώρες όπως η Ελλάδα σε γρήγορο θάνατο, ενώ δίνει περιθώρια περαιτέρω ανάπτυξης και διεύρυνσης του χάσματος σε άλλες, όπως η Τουρκία, που βασίζει την έκρηξη της βιομηχανικής της παραγωγής σε μια σειρά από παράγοντες, με κεντρικό ρόλο των προσφύγων και μεταναστών.
Η δημογραφική δυναμική απειλεί την Ευρώπη
Οι κεντρικοί τραπεζίτες προβλέπουν ότι η γήρανση του πληθυσμού δεν θα μειώσει μόνο την παραγωγή, αλλά κινδυνεύει επίσης να ωθήσει τον πληθωρισμό προς τα πάνω, καθώς οι εργαζόμενοι θα μπορούν να απαιτούν υψηλότερους μισθούς σε ένα περιβάλλον όπου οι ελλείψεις εργασίας είναι εκτεταμένες.
Μέχρι το 2040, το 40% του πληθυσμού του Ηνωμένου Βασιλείου θα είναι άνω της τυπικής ηλικιακής ομάδας εργασίας των 16 έως 64 ετών, πρόσθεσε ο Μπέιλι.
Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει επίσης πληγεί από πτώση στη συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό, που οφείλεται στην αύξηση του αριθμού των ανθρώπων που χαρακτηρίζονται ως «μακροχρόνια ασθενείς» και στη σημαντική μείωση των νέων σε εργασία — δύο παράγοντες που, όπως υπέδειξε ο Μπέιλι, μπορεί να συνδέονται μεταξύ τους.
Η ψυχική υγεία ήταν ο συνηθέστερος λόγος, είπε, περιγράφοντάς το ως «μια πολύ ανησυχητική εξέλιξη».
Η Τράπεζα της Αγγλίας έχει γίνει «πολύ πιο εστιασμένη στη [μέτρηση] αδράνειας» παρά στην ανεργία, ανέφερε ο Μπέιλι — αν και παραδέχτηκε ότι η συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό, και οι λόγοι της πτώσης της στο Ηνωμένο Βασίλειο, είναι δυσκολότερο να μετρηθούν σε σχέση με τα δεδομένα της ανεργίας.
Αν και περισσότερες ηλικιωμένες γυναίκες συνέχισαν να εργάζονται, το ίδιο δεν συνέβη με τους άνδρες, πρόσθεσε.
Η πολιτική της παρακμής
Με τις γεννήσεις σε ιστορικά χαμηλά και το προσδόκιμο ζωής σε άνοδο, οι αγορές εργασίας συρρικνώνονται και οι δαπάνες για συντάξεις και υγεία αυξάνονται. Χωρίς εισροές εργαζομένων από το εξωτερικό, η παραγωγή δυσκολεύεται να διατηρηθεί και η έλλειψη προσωπικού τροφοδοτεί τον πληθωρισμό.
Την ίδια στιγμή, το βιοτικό επίπεδο σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες παραμένει στάσιμο ή υποχωρεί: η αγοραστική δύναμη διαβρώνεται, τα ενοίκια και οι τιμές κατοικιών εκτοξεύονται, ενώ η οικοδομική δραστηριότητα δεν επαρκεί. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι πολιτικοί παρουσιάζουν τη μετανάστευση όχι ως λύση αλλά ως απειλή για μισθούς και στέγη, ενισχύοντας το λαϊκιστικό αφήγημα. Η κατάσταση δρομολογεί όμως μια σύγκρουση των κεντρικών τραπεζικών με μεγάλο μέρος του πολιτικού προσωπικού.
Μια παγκόσμια μάχη για εργατικά χέρια
Η κλίμακα της δημογραφικής κάμψης είναι ήδη ορατή. Μέχρι το 2040, η Ιαπωνία θα έχει χάσει εκατομμύρια από τον ενεργό πληθυσμό της, παρά τα ιστορικά υψηλά ποσοστά συμμετοχής γυναικών και ηλικιωμένων στην εργασία. Η Ευρωζώνη αναμένει μείωση τουλάχιστον 3,4 εκατ. εργαζομένων χωρίς αυξημένες μεταναστευτικές ροές. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, σχεδόν τέσσερις στους δέκα πολίτες θα είναι άνω των 64 ετών, ενώ η συμμετοχή των νέων στην αγορά εργασίας πέφτει, συχνά λόγω προβλημάτων υγείας.
Η μετανάστευση, λοιπόν, δεν αφορά απλώς την κάλυψη ελλείψεων σε υγεία, κατασκευές ή logistics. Πρόκειται για ζήτημα επιβίωσης ολόκληρων οικονομιών. Χωρίς νέους εργαζομένους, οι ανεπτυγμένες κοινωνίες δεν μπορούν να στηρίξουν τα μοντέλα ανάπτυξης, τα δημόσια οικονομικά ή το κοινωνικό τους συμβόλαιο. Καθώς οι εγχώριες δεξαμενές στερεύουν, ο ανταγωνισμός για μετανάστες εντείνεται. Περιοχές με νεανικούς πληθυσμούς —ιδίως στην Αφρική, τη Νότια Ασία και τη Μέση Ανατολή— θα αποκτήσουν αυξανόμενη δύναμη ως «δημογραφικοί πιστωτές».
Η καθοριστική σύγκρουση
Όλα αυτά καταλήγουν σε μια σύγκρουση με παγκόσμιες συνέπειες. Οι κεντρικοί τραπεζίτες, επιφορτισμένοι με τη σταθερότητα, δηλώνουν ανοιχτά ότι η μετανάστευση είναι αναγκαία για την ανάπτυξη και τον έλεγχο του πληθωρισμού. Οι πολιτικοί, αντίθετα, διαπιστώνουν ότι η δαιμονοποίηση της μετανάστευσης είναι ο πιο άμεσος δρόμος για να εκτρέψουν τη λαϊκή οργή για την πτώση του βιοτικού επιπέδου.
Αυτή η απόκλιση δημιουργεί κρίσιμους συστημικούς κινδύνους. Καθώς οι κεντρικές τράπεζες επιμένουν στην ανάγκη μεταναστευτικών ροών, ενώ άνοδος λαϊκιστικών κυβερνήσεων πάνω στο αντιμεταναστευτικό αφήγημα, δημιουργούνται συνθήκες διεύρυνσης του χάσματος, κλιμάκωσης της κοινωνικής έντασης και δημιουργούνται προοπτικές αναταραχών. Οι ελλείψεις θα συνεχιστούν, οι πιέσεις στους μισθούς θα ενταθούν, και ο πληθωρισμός μπορεί να αποκτήσει δομικό χαρακτήρα ακόμα κι αν η ανάπτυξη φρενάρει. Είναι το σενάριο μιας στασιμοπληθωριστικής παγίδας που δεν θα έχει ως αιτία εξωτερικά σοκ, αλλά την ίδια την πολιτική αδυναμία λήψης αναγκαίων μέτρων.
Ο κίνδυνος είναι η μετανάστευση να καταστεί πυροκροτητής ενός φαύλου κύκλου: οι λαϊκιστές να αναζωπυρώνουν την κοινωνική οργή για μισθούς και στέγη, οι κυβερνήσεις να απαντούν με περιορισμούς, οι αγορές εργασίας να σφίγγουν ακόμα περισσότερο, και οι κεντρικές τράπεζες να μένουν εγκλωβισμένες ανάμεσα στην οικονομική αναγκαιότητα και την πολιτική πραγματικότητα.
Ο μείζων κίνδυνος της δεκαετίας
Το παράδοξο των επόμενων δεκαετιών είναι αμείλικτο. Οι οικονομίες δεν μπορούν να αναπτυχθούν χωρίς μετανάστευση, αλλά οι κοινωνίες, υποκινούμενες ολοένα περισσότερο από πολιτικούς που τη δαιμονοποιούν, αρνούνται να την αποδεχθούν. Αυτό το χάσμα ανάμεσα στη λογική της οικονομίας και τη ρητορική της πολιτικής μπορεί να μετατρέψει τη μετανάστευση από εργαλείο πολιτικής σε τον βασικό συστημικό κίνδυνο των προσεχών δεκαετιών.
Αν υπάρχει ευφυής διαχείριση, με επενδύσεις στη στέγαση και στις κοινωνικές υπηρεσίες για την ομαλή ενσωμάτωση, η μετανάστευση μπορεί για άλλη μια φορά να «σώσει την ημέρα». Αν επικρατήσει η λαϊκιστική αφήγηση, μπορεί αντ’ αυτού να διαλύσει την πολιτική συναίνεση που απαιτείται για να διασωθεί η μακροοικονομική σταθερότητα. Το διακύβευμα ξεπερνά τις αγορές εργασίας: αφορά το αν οι προηγμένες δημοκρατίες θα εξακολουθήσουν να συγχρονίζουν τις οικονομικές τους ανάγκες με τις πολιτικές τους δυνατότητες.
Κεντρικός ο ρόλος των μεταναστών σε Ιαπωνία, ΕΕ και Βρετανία
Αν και οι ξένοι εργαζόμενοι αντιστοιχούν μόλις στο 3% του εργατικού δυναμικού στην Ιαπωνία, δήλωσε ο Ουέντα, ευθύνονται για το ήμισυ της πρόσφατης αύξησης του εργατικού δυναμικού. «Περαιτέρω αυξήσεις θα απαιτήσουν σίγουρα μια ευρύτερη συζήτηση», τόνισε.
Στις ανεπτυγμένες οικονομίες, τα ποσοστά γεννήσεων βρίσκονται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, ενώ οι άνθρωποι ζουν πολύ περισσότερο. Αυτό έχει αυξήσει τον λεγόμενο δείκτη εξάρτησης, που σημαίνει ότι πολύ μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού δεν βρίσκεται πλέον σε ηλικία εργασίας.
Η πρόεδρος της ΕΚΤ, Κριστίν Λαγκάρντ, είπε ότι η εισροή ξένων εργαζομένων θα παίξει «καθοριστικό ρόλο» στην αντιστάθμιση των αρνητικών επιπτώσεων των δημογραφικών τάσεων στην οικονομική ανάπτυξη.
Η Λαγκάρντ σημείωσε ότι χωρίς εισροή ξένων εργαζομένων, η ευρωζώνη θα έχει έως το 2040, 3,4 εκατομμύρια λιγότερα άτομα σε ηλικία εργασίας.
Η αγορά εργασίας της Ευρωζώνης βγήκε από την πανδημία σε «απροσδόκητα καλή κατάσταση», εν μέρει χάρη στη συμμετοχή περισσότερων ηλικιωμένων εργαζομένων, αλλά «ακόμη περισσότερο» λόγω της αύξησης των ξένων εργαζομένων, είπε.
«Αν και το 2022 αντιπροσώπευαν μόνο περίπου το 9% του συνολικού εργατικού δυναμικού, οι ξένοι εργαζόμενοι ήταν υπεύθυνοι για το ήμισυ της αύξησής του τα τελευταία τρία χρόνια», δήλωσε η Λαγκάρντ. «Χωρίς αυτή τη συνεισφορά, οι συνθήκες στην αγορά εργασίας θα μπορούσαν να είναι πιο πιεσμένες και η παραγωγή χαμηλότερη».
Ο διοικητής της Τράπεζας της Αγγλίας, Άντριου Μπέιλι, είπε ότι η «οξεία» πρόκληση που θέτουν τα δημογραφικά δεδομένα και η πτώση της παραγωγικότητας για την οικονομία του Ηνωμένου Βασιλείου δεν έχει τονιστεί επαρκώς.
Η προσέλκυση εργαζομένων για την κάλυψη ελλείψεων εργατικού δυναμικού θα είναι ουσιώδης για τη διατήρηση της ανάπτυξης τις επόμενες δεκαετίες, πιστεύουν οι οικονομολόγοι — παρά τις αυξανόμενες πιέσεις του λαϊκισμού και το αρνητικό κλίμα της κοινής γνώμης απέναντι στη μετανάστευση.
